Bài giảng Bảo tồn đa dạng sinh học

Lời nói đầu 4

Lý do, mục đích vàvị trí môn học Bảo tồn ĐDSH 6

Danh sách các từ viết tắt 7

Chương 1: Tổng quan về đa dạng sinh học .1

Bài 1: Một số khái niệm. 2

1 Khái niệm đa dạng sinh học .2

2 Một số vùng giàu tính đa dạng sinh học trên thế giới. 6

Bài 2: Giá trị của đa dạng sinh học. 8

1 Định giá giá trị của đa dạng sinh học . 8

2 Giá trị của đa dạng sinh học.8

Bài 3: Suy thoái đa dạng sinh học.12

1 Khái niệm suy thoái đa dạng sinh học.12

2 Nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học.14

3 Thang bậc phân hạng mức đe doạ của IUCN, 1994 .15

Chương 2: Bảo tồn đa dạng sinh học.21

Bài 4: Nguyên lý của bảo tồn đa dạng sinh học.22

1 Bảo tồn đa dạng sinh học.22

2 Các cơ sở của bảo tồn đa dạng sinh học. 23

3 Các nguyên tắc cơ bản của bảo tồn đa dạng sinh học. 23

Bài 5: Các phương thức bảo tồn đa dạng sinh học. 26

1 Các phương thức bảo tồn chính. 26

2 Luật pháp liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học. 29

Bài 6: Tổ chức quản lý bảo tồn đa dạng sinh học. 33

1 Tổ chức quản lý đa dạng sinh học tại các khu bảo tồn. 33

2 Các hoạt động phối hợp, hỗ trợ trong bảo tồn đa dạng sinh học. 39

Chương 3: Đa dạng sinh học vàbảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam. 43

Bài 7: Giới thiệu đa dạng sinh học ở việt nam. 44

1 Cở sở tạo nên đa dạng sinh học ở Việt Nam. 44

2 Mức độ đa dạng sinh học ở Việt Nam.45

3 Tính đa dạng trong các vùng địa lý sinh vật Việt Nam. 53

Bài 8: Suy thoái đa dạng sinh học ở việt nam. 58

1 Thực trạng suy thoái đa dạng sinh học ở Việt Nam.58

2 Nguyên nhân gây suy thoái đa dạng sinh học ở Việt Nam.61

Bài 9: Bảo tồn đa dạng sinh học ở Việt Nam. 66

1 Luật pháp Việt Nam liên quan đến bảo tồn đa dạng sinh học. 66

2 Hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học. 68

3 Định hướng trong hoạt động bảo tồn đa dạng sinh học. 72

Chương 4: Giám sát vàđánh giá đa dạng sinh học. 76

Bài 10: Lập kế hoạch điều tra, giám sát đa dạng sinh học. 77

1 Sự cần thiết của giám sát, đánh giá đa dạng sinh học. 77

2 Phân tích xác định nhu cầu giám sát đánh giá đa dạng sinh học. 77

3 Lập kế hoạch giám sát, đánh giá đa dạng sinh học. 81

Bài 11. Phương pháp giám sát, đánh giá đa dạng sinh học. 85

1 Điều tra giám sát đa dạng loài động vật.85

2 Điều tra, giám sát đánh giá đa dạng loài thực vật. 95

3 Giám sát tác động của con người đến khu bảo tồn. 103

Tài liệu tham khảo. 106

Khung chương trình tổng quan toàn chương. 110

pdf114 trang | Chia sẻ: maiphuongdc | Lượt xem: 2345 | Lượt tải: 5download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Bài giảng Bảo tồn đa dạng sinh học, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
hóa long)... 2.2 Đa dạng loμi động thực vật Tính chất đa dạng sinh học đ−ợc thể hiện bởi cấu trúc quần thể của các loμi. Đa dạng loμi có tầm quan trọng đặc biệt vì nó tạo cho các quần xã sinh vật khả năng phản ứng vμ thích nghi tốt hơn đối với những thay đổi của điều kiện ngoại cảnh. Sự đa dạng về loμi đ−ợc biểu hiện bằng tổng số loμi có trong các nhóm đơn vị phân loại. Bảng 7.1: Đa dạng thμnh phần loμi ở Việt nam so với thế giới. Nhóm động thực vật Số loμi ở Việt Nam Số loμi trên thế giới Tỷ lệ (%) 1. Thực vật (a): + Nấm + Tảo + Thực vật bậc cao 600 1.000 11.080 70.000 26.900 302.750 0,8 3,7 3,6 2. Động vật (b): + Côn trùng + Cá + ếch nhái + Bò sát + Chim + Thú 5.000 3.109 82 258 828 276 751.000 19.056 4.184 6.300 9.040 4.629 0,7 16,3 1,9 4,1 9,2 5,9 Nguồn: (a): Wilson, 1988; Nguyễn Nghĩa Thìn, 1999_ (b): Mai Đình Yên, 1995; Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, 1995; Võ Quý, Nguyễn Cử, 1995; Đặng Huy Huỳnh vμ nnk, 1994. Việt Nam đ−ợc coi lμ một trong những trung tâm đa dạng sinh học của vùng Đông Nam á. 52 2.2.1 Đa dạng loμi thực vật Mặc dù có những tổn thất quan trọng về diện tích rừng trong một thời gian do chiến tranh kéo dμi nh−ng hệ thực vật Việt nam vẫn còn phong phú về thμnh phần loμi. Tuy đến nay ch−a có một tμi liệu nμo thống kê mô tả một cách chi tiết thμnh phần loμi thực vật nh−ng theo số liệu trong phần địa lý thực vật Việt Nam của Nguyễn Nghĩa Thìn (1999) thì hệ thực vật Việt Nam đã thống kê đ−ợc 11.080 loμi, thuộc 2.428 chi vμ 395 họ thực vật bậc cao, 600 loμi nấm, 1000 loμi tảo. Nh− vậy số loμi thực vật Việt Nam đã biết hiện nay lμ 12.680 loμi. Bảng 7.2: Thμnh phần loμi trong các ngμnh thực vật ở Việt Nam Số l−ợng TT Ngμnh thực vật bậc cao Họ Chi Loμi 1 2 3 4 5 6 7 Rêu(Bryophyta) Lá Thông (Psilotophyta) Thông đá (Lycopodiophyta) Cỏ tháp bút (Equisetophyta) D−ơng xỉ (Polypodiophyta) Hạt trần (Gymnospermae) Hạt kín (Angiospermae) 60 1 2 2 26 8 296 182 1 4 2 170 23 2.046 793 2 56 3 713 51 9.462 Tổng cộng 395 2428 11080 Nguồn: Nguyễn Nghĩa thìn, 1999. Các nhμ phân loại học thực vật dự đoán rằng, nếu điều tra tỉ mỉ thì thì thμnh phần loμi thực vật Việt Nam có thể lên tới 15.000 loμi (Nguyễn Nghĩa Thìn, 1999). Mức độ đa dạng loμi của hệ thực vật Việt Nam còn thể hiện trong các họ giμu loμi nhất (trên 100 loμi) (bảng7.3). Nhiều họ có ít loμi, nh−ng giμu về số l−ợng cá thể biểu thị mức độ tập trung của mỗi loμi. Đó lμ những họ giữ vai trò quan trọng trong thμnh phần loμi cây của các thảm thực vật nh− họ Dầu (Dipterocarpaceae), họ Xoan (Meliaceae), họ Bồ hòn (Sapindaceae) ... Tính đa dạng sinh học của thực vật nhiệt đới Việt Nam còn thể hiện ở sự phong phú về các loμi dây leo vμ thực vật nửa phụ sinh (khoảng 750 loμi), thực vật phụ sinh (khoảng 600 loμi), thực vật ký sinh (khoảng 50 loμi). Bảng 7.3: Các họ giμu loμi nhất của hệ thực vật Việt Nam Họ thực vật STT Tên Việt Nam Tên khoa học Số loμi 1 2 3 4 Lan Đậu Họ phụ Lúa Thầu dầu Orchidaceae Fabaceae Gramineae Euphorbiaceae 800 557 467 425 Hình 7.2: ỳ thảo - một loμi phong lan ở rừng Việt Nam 53 Họ thực vật STT Tên Việt Nam Tên khoa học Số loμi 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Hòa thảo Cμ phê Cói Cúc Long não Dẻ Ô rô Na Trúc đμo Hoa môi Dâu tằm Mõm sói Tếch D−ơng xỉ Đinh Lăng Sim Cam Hoa hồng Poaceae Rubiaceae Cyperaceae Asteraceae Lauraceae Fagaceae Acanthaceae Annonaceae Apocynaceae Lamiaceae Moraceae Scrophulariaceae Verbenaceae Polypodiaceae Araliaceae Myrtaceae Rutaceae Rosaceae 400 400 304 291 246 211 177 173 171 144 140 131 120 113 110 107 100 100 Nguồn: Nguyễn Nghĩa Thìn, 1999. Hơn nữa hệ thực vật Việt Nam có mức độ đặc hữu cao. Tuy hệ thực vật Việt Nam không có các họ đặc hữu nh−ng có khoảng 3% số chi vμ 27,5% số loμi đặc hữu (Thái Văn Trừng, 1978). Các loμi vμ chi đặc hữu phân bố chủ yếu ở các vùng có hệ sinh thái độc đáo nh−: khu vực núi cao Hoμng Liên Sơn, Phan Xi Păng ở miền Bắc, Khu vực núi cao Ngọc Linh (Kon Tum) ở miền Trung, Cao nguyên - vùng Ch− Yang Sin vμ dãy Bi Doup (Lâm Đồng) ở phía nam vμ khu vực rừng ẩm núi thấp ở phần Bắc Trung bộ(Đặng Huy Huỳnh, 1998). Chỉ tính riêng một cùng ở phía tây Quảng Nam, trong năm 1997 đã phát hiện thêm các loμi thực vật mới nh−: Chò chỉ lμo (Parashorea buchananii), Nghiến Quảng Nam (Burretiodendron sp), Nứa lóng dμi (Cephalostachyum sp), Tre quả thịt (Dinochloa maclellandii), Giang đặc (Melocalamus sp). Nhiều loμi đặc hữu địa ph−ơng chỉ gặp trong một vùng hẹp với số l−ợng các thể ít, nh− Thông 5 lá Đμ Lạt (Pinus dalatensis), Thông 2 lá dẹt (Ducampopinus krempfii), Thủy tùng (Glyptostrobus pensilis), Mắc niễng (Ebehartis tonkinensis), Chò đãi (Amorasia tonkinensis)... Thực vật rừng n−ớc ta còn nhiều loμi có giá trị cao nh− Gõ đỏ (Afzelia xylocarpa), Gụ mật (Sindora cochinchinensis), Hoμng đμn (Cupressus turulosa), Pơ mu (Fokienia hodginsii), Hoμng liên chân gμ (Coptis chinensis), Ba kích (Morinda officinalis). 2.2.2 Đa dạng loμi động vật Hệ động vật Việt Nam cũng hết sức phong phú. Cho đến nay ch−a có một tμi liệu nμo thống kê đầy đủ số loμi trong các lớp động vật của khu hệ động vật Việt nam. Song trên cơ sở các thông báo về thμnh phần loμi của các nhóm phân loμi của một số tác giả, có thể ghi nhận thμnh phần loμi của các nhóm phân loại đông vật ở Việt Nam nh− sau. Bảng 7.4: Thμnh phần loμi ở các nhóm phân loại của hệ động vật Việt nam Nhóm phân loại Họ Loμi Côn trùng (a) 121 5.000 ả 54 Cá (b) ếch nhái (c) Bò sát (c) Chim (d) Thú (e) 8 21 81 39 3.109 82 258 1.026 276 Nguồn: (a):Mai Quý vμ nnk; (b): Mai Đình Yên, 1995; (c): Nguyễn Văn Sáng, Hồ Thu Cúc, 1995; (d): Võ Quý- Nguyễn Cử, 1995; (e): Đặng Huy Huỳnh vμ nnk, 1994 Ngoμi những nhóm đ−ợc thống kê ở trên, còn có hμng ngμn loμi động vật không x−ơng sống. Điều chắc chắn rằng số l−ợng loμi thống kê trong bảng 4 lμ ch−a phản ánh hết tính đa dạng của khu hệ động vật Việt nam. Vì rằng sau gần 60 năm, kể từ khi phát hiện loμi Bò xám (Bos sauveli) năm 1937, các nhμ động vật học nghĩ rằng đó lμ loμi thú lớn cuối cùng phát hiện trên thế giới, thì trong 5 năm gần đây (1992-1997) các nhμ khoa học Việt Nam cùng phối hợp với Quỹ động vật hoang dã quốc tế đã phát hiện thêm 3 loμi thú lớn vμ 2 loμi thú nhỏ nữa lμ Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Mang lớn (Megamuntiacus vuquangensis) tại Hμ Tĩnh vμ Nghệ An, Mang Tr−ờng Sơn (Canninmuntiacus truongsonensis), Bò sừng xoắn (Pseunovibos spiralis) vμ Cầy Tây Nguyên cùng một số loμi cá ở khu vực sông Lam. Nếu kể cả các loμi động vật không x−ơng sống (côn trùng, ký sinh trùng) thì trong thời gian trên, các nhμ khoa học trong vμ ngoμi n−ớc đã phát hiện thêm hμng trăm loμi mới cho khoa học. Cũng nh− thực vật, giới động vật Việt Nam có nhiều loμi vμ phân loμi đặc hữu. Trong số loμi động vật có x−ơng sống ở cạn đã biết thì có hơn 100 loμi vμ phân loμi chim , 78 loμi vμ phân loμi thú, 33 loμi bò sát, 21 loμi ếch nhái vμ 35 loμi cá n−ớc ngọt lμ đặc hữu. (Đặng Huy Huỳnh vμ nnk, 1994) Theo Mackinnon (1986), Việt Nam lμ quốc gia khá giμu về về thμnh phần loμi vμ có mức độ cao về tính đặc hữu so với các n−ớc trong vùng phụ Đông D−ơng: có 21 loμi Linh tr−ởng trong vùng phụ nμy thì Việt nam có 15 loμi trong đó có 7 loμi vμ phân loμi đặc hữu (Eudey, 1987); có 49 loμi chim đặc hữu trong vùng phụ nμy thì Việt Nam có 33 loμi, trong đó có 11 loμi lμ đặc hữu của Việt Nam, so sánh với Miến Điện, Thái Lan, Mã Lai, Hải Nam, mỗi nơi chỉ có 2 loμi, Lμo 1 loμi vμ Campuchia không có loμi đặc hữu. Các trung tâm phân bố của các loμi chim vμ thực vật bản địa th−ờng tập trung chủ yếu ở vùng núi cao, dọc theo dãy núi Hoμng Liên Sơn, dãi Tr−ờng Sơn vμ cao nguyên ở Tây Nguyên. Cá n−ớc ngọt có 60 loμi vμ nhiều loμi côn trùng. Theo Hiệp hội quốc tế bảo vệ chim (ICBP), 1992 thì Việt nam có 3 khu vực chim đặc hữu trong số 221 khu vực đặc hữu trên tòan thế giới. Nhiều loμi vμ phân loμi lμ đặc hữu hẹp nh− Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi poliocephalus), Voọc gáy trắng (Trachypithecus francoisi hatinhensis), Gμ lôi lam mμo đen (Lophura edwarsi), Gμ lôi lam đuôi trắng (Lophura hatinhensis), Gμ lôi lam mμo trắng (Lophura imperialis). Nhiều loμi khác có giá trị bảo tồn không chỉ trong n−ớc mμ cả trên thế giới nh− Voi (Elephas maximus), Tê giác 1 sừng (Rhinoceros sondaicus), Bò xám (Bos sauveli), Bò rừng (Bos javanicus), Bò tót (Bos gaurus), Trâu rừng (Bubalus bubalis), Hổ (Panthera tigris), báo hoa mai (Panthera pardus), Nai cμ tông (Cervus eldi), Chμ vá (Pygathryx nemaeus), Sếu cổ trụi (Grus antigon), Cò quắm cánh xanh (Pseudibis davisoni), Cá sấu n−ớc ngọt (Crocodylus siamensis)... 55 2.3 Đa dạng hệ sinh thái: Với đặc điểm địa lý, tính đa dạng về địa hình, khí hậu phân hóa phức tạp đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc hình thμnh các hệ sinh thái khác nhau ở Việt Nam nh−: hệ sinh thái rừng ngập mặn, vùng cát ven biển, hải đảo, trung du rừng ẩm th−ờng xanh, rừng nửa rụng lá, rụng lá, núi cao về hệ sinh thái nhân văn...Mỗi một hệ sinh thái mang đặc thù riêng, thể hiện bởi các yếu tố môi tr−ờng sinh thái quyết định đến sự hình thμnh đa dạng sinh học. Việt Nam có nhiều hệ sinh thái rừng khác nhau. Theo Thái Văn Trừng (Thảm thực vật rừng Việt Nam, 1978) phân rừng Việt Nam thμnh 14 kiểu (trên quan điểm hệ sinh thái): 1. Rừng kín th−ờng xanh m−a ẩm nhiệt đới. 2. Rừng kín nửa rụng lá ẩm nhiệt đới. 3. Rừng kín rụng lá hơi ẩm nhiệt đới. 4. Rừng kín lá cứng hơi ẩm nhiệt đới. 5. Rừng th−a cây lá rộng hơi khô nhiệt đới 6. Rừng th−a cây lá kim hơi khô nhiệt đới, 7. Trảng cây to, cây bụi, cỏ cao khô nhiệt đới 8. Truông bụi cây gai hạn nhiệt đới. 9. Rừng kín th−ờng xanh m−a ẩm á nhiệt đới núi thấp. 10. Rừng kín hỗn hợp cây lá rộng, lá kim, ẩm á nhiệt đới núi thấp. 11. Rừng kín cây lá kim m−a ẩm ôn đới. 12. Rừng th−a cây lá kim hơi khô á nhiệt đới núi thấp. 13. Rừng khô vùng cao. 14. Rừng lạnh vùng cao. Lê Mộng Chân vμ Vũ Văn Dũng (1992) đã tóm tắt vμ giới thiệu 9 kiểu rừng chính ở Việt nam nh− sau: 1. Kiểu rừng kín lá rộng th−ờng xanh nhiệt đới: có diện tích lớn, phân bố rộng khắp trong cả n−ớc ở độ cao d−ới 700m ở miền Bắc vμ d−ới 1000m ở miền Nam. Thực vật rừng ở đây chủ yếu lμ các cây nhiệt đới, tính đa dạng loμi cao. Rừng có cấu trúc từ 3 - 5 tầng. Hệ động vật ở kiểu rừng nμy cũng khá phong phú về thμnh phần loμi. 2. Kiểu rừng lá rộng nửa rụng lá nhiệt đới: phân bố ở độ cao d−ới 700m ở miền Bắc, d−ới 1000m ở miền Nam. Th−ờng gặp kiểu rừng nμy ở vùng Đông Bắc, Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ (Tây Nguyên). Rừng có cấu trúc phức tạp, nhiều cây cao, có từ 25-75% cá thể cây rừng rừng rụng lá trong tổ thμnh loμi cây rừng. 3. Kiểu rừng kín lá rộng rụng lá nhiệt đới: hình thμnh ở vùng có l−ợng m−a thấp, từ 1200-2500 mm, mùa khô kéo dμi. Kiểu nμy gặp ở một số nơi nh− Hμ Bắc, Sơn La, Nghệ An, Hμ Tĩnh, Đắc Lắc, Đồng Nai. Rừng có cấu trúc 2 tầng, có trên 75% cây rụng lá trong tổ thμnh. 4. Kiểu rừng th−a cây lá rộng nhiệt đới: hay còn gọi lμ rừng khộp, tập trung ở Tây Nguyên vμ một số tỉnh Đông Nam Bộ, nơi có khí hậu khô nóng, một mùa khô kéo 56 dμi. Cấu trúc rừng đơn giản, cây cao to, mật độ thấp, tán th−a, tổ thμnh loμi cây không phức tạp. Hệ động vật ở đây đặc tr−ng bởi nhiều loμi thú có guốc lớn. 5. Kiểu rừng kín th−ờng xanh ẩm á nhiệt đới: phân bố ở độ cao trên 700m ở Miền Bắc vμ trên 1000m ở Miền Nam, nơi có l−ợng m−a 1200-2500mm/năm, nhiệt độ trung bình năm15-200C. Kiểu rừng nμy gặp ở Lai Châu, Lμo Cai, Hμ Giang, Tuyên Quang, Kon Tum, .... Rừng th−ờng có 2 tầng, cây rừng −u thế thuộc khu hệ thực vật bản địa Việt Nam. Th−ờng tập trung nhiều loμi động vật, thực vật đặc hữu. 6. Kiểu rừng ngập mặn hình thμnh trên đất mới bồi tụ vùng ven biển, cửa sông: tập trung ở Nam Bộ vμ một ít ở Bắc Bộ. Rừng một tầng, tổ thμnh loμi cây đơn giản, thμnh phần loμi động vật nghèo. 7. Kiểu rừng núi đá vôi: gồm các kiểu phụ thuộc kiểu rừng kín th−ờng xanh vμ nửa rụng lá phân bố ở vμnh đai nhiệt đới vμ á nhiệt đới trên đất đá vôi ở các tỉnh phía Bắc. Rừng đá vôi rộng nhất lμ Kẻ Bμng (Quảng Bình). Rừng th−ờng có 2 tầng, loμi cây −uthế th−ờng lμ Nghiến, Trai lý, Mạy tèo, Ô rô....Động vật th−ờng đặc tr−ng bởi Sơn duơng, H−ơu xạ, các loμi linh tr−ởng. 8. Kiểu rừng lá kim: phân bố tập trung ở Tây Nguyên vμ một số tỉnh miền Bắc nơi có khí hậu t−ơng đối khô (l−ợng m−a 600-1200 mm/năm), đất xấu. Rừng có cấu trúc 2- 3 tầng, −u hợp chủ yếu lμ thông nhựa, Thông ba lá, Thông dầu. 9. Kiểu rừng tre nứa: đây lμ kiểu đặc thù th−ờng đ−ợc hình thμnh trên đất rừng tự nhiên sau khai thác hoặc sau n−ơng rẫy vμ phân bố trên toμn quốc. Ngoμi ra, ở Việt Nam còn có kiểu rừng Trμm. Hệ sinh thái rừng Trμm đ−ợc hình thμnh trên đất chua phèn ngập úng th−ờng xuyên hoặc định kỳ với loμi Trμm (Melaleuca leucadendron) lμ loμi cây chủ yếu. Loại hệ sinh thái nμy chỉ còn tập trung ở U Minh, vùng đất phèn Đồng Tháp M−ời vμ Tứ Giác Long Xuyên (Vũ Văn Chuyên, 1995). Tính đa dạng hệ sinh thái đã tạo nên sự đa dạng loμi ở các loại cảnh quan. Bảng 7.5 nêu một số ví dụ về tính đa dạng loμi ở các kiểu sinh cảnh rừng Việt Nam. Bảng 7.5: Đa dạng loμi trong một số sinh cảnh ở các V−ờn Quốc Gia vμ Khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam Các VQG & KBTTN Kiểu sinh cảnh Diện tích (ha) Thực vật Thú Chim Bò sát ếch nhái KBTTN Hoμng Liên Sơn (Sa Pa) Rừng núi cao 51.800 2.000 56 150 61 26 KBTTN M−ờng Nhé (Lai Châu) Rừng hỗn giao 182.000 308 61 270 35 27 KBTTN Xuân Nha (Sơn La) Rừng hỗn giao 60.000 48 160 35 27 VQG Ba Bể (Bắc Rừng th−ờng xanh 7.610 417 38 111 30 16 57 Các VQG & KBTTN Kiểu sinh cảnh Diện tích (ha) Thực vật Thú Chim Bò sát ếch nhái Kạn) trên núi đá vôi VQG Tam Đảo (Vĩnh Phúc) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới vμ á nhiệt đới 36.883 904 64 239 76 28 KBTTN Xuân Sơn (Vĩnh Phúc) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới 5.488 314 48 160 44 14 KBTTN Xuân Thuỷ (Nam Định) Rừng ngập mặn 7.200 140 VQG Cúc Ph−ơng (Nình Bình) Rừng th−ờng xanh 22.000 1.944 71 319 33 16 VQG Bến En Rừng th−ờng xanh+ nửa rụng lá 38.153 597 66 195 39 29 KBTTN Pù Mát (Nghệ An) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới vμ á nhiệt đới 93.400 986 64 137 25 15 KBTTN Vũ Quang (Hμ Tĩnh) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới + á nhiệt đới 55.950 307 60 187 38 26 KBTTN Phong Nha (Quảng Bình) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới + rừng trên núi đá vôi 41.132 577 65 120 60 35 VQG Bạch Mã (Thừa Thiên) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới vμ á nhiệt đới 22.031 1.406 83 233 30 21 KBTTN Sơn Trμ (Quảng Nam) Rừng th−ờng xanh ẩm nhiệt đới 4.370 285 30 51 15 6 KBTTN Ch− Mom Rây (Kon Tum) Rừng th−ờng xanh ẩm nhiệt đới + nửa rụng lá 48.658 508 76 208 51 17 KBTTN Kon Cha Răng (Gia Lai) Rừng th−ờng xanh ẩm nhiệt đới 16.000 850 49 221 49 25 VQG Yokđôn (Đăk Lăk) Rừng rụng lá + nửa rụng lá 58.200 464 62 196 40 13 KBTTN Nam Ca (Đăk Lăk) Rừng khô rụng lá 56 140 34 16 VQG Cát Tiên (Đồng Nai) Rừng lá rộng th−ờng xanh + nửa rụng lá 73.878 1.362 62 121 22 13 VQG Trμm chim (Đồng Tháp) Hệ sinh thái rừng trμm. 7.600 170 1 3 6 VQG Côn Đảo (Bμ Rịa-Vũng Tμu) Rừng th−ờng xanh nhiệt đới ẩm 19.998 882 28 69 39 8 Nguồn: Phạm Nhật - tổng hợp theo các nguồn t− liệu "Các v−ờn Quốc Gia vμ Khu bảo tồn thiên nhiên Việt Nam, 1995"; Bổ sung thêm từ t− liệu "các V−ờn Quốc gia Việt Nam", 2001. 3 Tính đa dạng trong các vùng địa lý sinh vật Việt Nam 2.3 Các vùng địa lý sinh vật Việc phân chia các vùng địa lý sinh học (Đơn vị địa lý sinh học - Biounit) ở các quốc gia trên thế giới đều dựa vμo các yếu tố sau: 1. Yếu tố địa hình, 2. Yếu tố khí hậu, 58 3. Yếu tố phân bố địa lý, 4. Tính thích nghi của đơn vị loμi, 5. Sự phân bố của các thảm thực vật, 6. Sự phân bố của các nhóm hoặc lớp động vật. 7. Sự khác nhau về tổ hợp loμi vμ các giới hạn phân bố của các loμi chỉ thị Trong đó, yếu tố thứ bảy đ−ợc coi lμ yếu tố cơ bản nhất đối với việc phân chia các vùng địa lý sinh vật. Việt Nam cũng đ−ợc coi lμ một trong những n−ớc có sự đa dạng cao về vùng địa lý sinh học. Căn cứ vμo các yếu tố trên, các nhμ sinh vật Việt Nam (Thái Văn Trừng, Đμo Văn Tiến, Võ Quí, Đặng Ngọc Thanh, Mai Đình Yên, Cao Văn Sung, Đặng Huy Huỳnh, Trần Kiên, Phan Kế Lộc...) đã chia Việt Nam thμnh 5 vùng địa lý sinh học nh− sau: 1. Vùng địa lý sinh học Đông Bắc 2. Vùng địa lý sinh học Tây Bắc 3. Vùng địa lý sinh học Bắc Trung Bộ 4. Vùng địa lý sinh học Nam Trung Bộ vμ Tây Nguyên 5. Vùng địa lý sinh học Đông Nam Bộ Khi nghiên cứu về các vùng địa lý sinh học Việt Nam năm 1995, Tiến sĩ Jorhn Mackinnon đã chia vùng lãnh thổ đất liền của n−ớc ta thμnh các đơn vị sinh học nhỏ hơn bao gồm: 1. Vùng địa lý sinh học Đông Bắc, 2. Vùng địa lý sinh học Hoμng Liên Sơn, 3. Vùng địa lý sinh học Bắc Trung tâm Đông D−ơng, 4. Vùng địa lý sinh học Châu thổ Sông Hồng, 5. Vùng địa lý sinh học Nam Trung tâm Đông D−ơng, 6. Vùng địa lý sinh học Bắc Trung Bộ, 7. Vùng địa lý sinh học Nam Trung Bộ, 8. Vùng địa lý sinh học Tây Nguyên, 9. Vùng địa lý sinh học cao nguyên Đμ Lạt, 10. Vùng địa lý sinh học Châu thổ sông Cửu Long. Theo Mackinnon thì các vật cản tự nhiên đã tạo nên sự hình thμnh các trung tâm đa dạng sinh học của Việt Nam vμ Đông D−ơng. Thứ nhất. dãy núi chính Tr−ờng Sơn nh− một barie ngăn 2 vùng rừng ẩm hơn ở Miền Đông vμ khô hơn ở Miền Tây, nơi thuộc vùng địa lý sinh học l−u vực sông Mê Kông. Những núi cao ở đây chứa đựng nhiều loμi vμ phân loμi đặc hữu vμ lμ nơi có thể đ−ợc phân chia nhỏ hơn thμn 2 đơn vị địa sinh học phụ lμ Cao nguyên Đμ Lạt vμ Trung tâm Tây Nguyên. Vùng đồng bằng châu thổ sông Mê Kông vẫn còn những nét đặc thù về ph−ơng diện sinh học trải từ những vùng đồi núi ra tận phía đông. 59 Một yếu tố tự nhiên khác đ−ợc xem xét lμ đèo Bạch Mã-Hải Vân, đèo nμy chia khu hệ nhiệt đới Nam Trung Bộ ra khỏi vùng cận nhiệt đới Bắc Trung Bộ. Đèo Hải Vân tạo nên một đơn vị khí hậu vμ phản ánh qua sự phân bố về các loμi thực vật vμ động vật.. Bắc Việt Nam có nhiều đơn vị địa sinh học khác nhau đ−ợc phân cách bởi các con sông. Sự phân bố của các dạng thú Linh tr−ởng đặc hữu vμ một số loμi chim đã nói lên tầm quan trọng của các con sông nμy nh− ranh giới cho các loμi động vật. Cuối cùng lμ vùng núi thuộc dãy Hoμng Liên Sơn ở Tây Bắc Việt Nam, nó đ−ợc coi lμ một đơn vị đặc thù nối với dãy Hengduan Trung Quốc đến phía Đông dãy Himalaya. Những dãy núi nμy cao hơn dãy núi còn lại của Việt Nam vμ thực sự có sự khác biệt về thực vật vμ động vật. Các sinh cảnh thuỷ vực cũng đ−ợc phân chia thμnh một số đơn vị địa sinh học (Mai Đình Yên, 1985, 1988, 1991). Có hai vùng phụ chính của vùng Đông D−ơng vμ đó lμ: vùng phụ Nam Trung Quốc bao gồm toμn bộ các con sông phía Bắc Việt Nam cho đến Huế vμ vùng phụ Đông D−ơng hay còn gọi lμ vùng phụ Mê Kông bao gồm cả châu thổ MêKông, bờ biển phía Nam vμ các con sông trên cao nguyên Đắc Lắc chảy xuống sông Mê Kông. Các sông ở bờ biển phía Nam Huế có sự hỗn hợp về hệ động vật (cá) của hai vùng phụ nói trên. Sự phân chia nμy không hoμn toμn giống sự phân chia các vùng địa lý sinh vật Việt Nam mμ các nhμ khoa học n−ớc ta đã chia mặc dù việc phân chia các vùng địa lý sinh vật đều dựa vμo sự phân bố khác nhau của thảm thực vật, các loμi thực vật, động vật mang tính chỉ thị. Khó có thể nêu lý do tại sao vμ cơ sở nμo đúng vì các nghiên cứu vμ số liệu thu đ−ợc về sinh vật ở n−ớc ta còn quá nghèo. Tuy nhiên những thực tế tự nhiên cũng có thể giúp ta dễ dμng nhận thấy. Ví dụ dãy Bạch Mã-Hải Vân lμ chiếc barie tự nhiên ngăn chia sự phân bố của nhiều loμi thực vật vμ động vật giữa hai miền Bắc vμ Nam, đặc biệt lμ các loμi thú. Bò xám (Bos sauveli), Bò rừng (Bos javanicus), H−ơu Cμ toong (Cervus eldi), Khỉ đuôi dμi (Macaca fascicularis)... chỉ phân bố trong các đơn vị địa lý sinh vật phía Nam Bạch Mã-Hải Vân hoặc các phân loμi của loμi Voọc đen (Trachypithecus francoisi), Voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), Khỉ mốc (Macaca assamensis) chỉ phân bố ở phía Bắc Bạch Mã-Hải Vân. Chúng ta cũng có thể thấy nhiều loμi thực vật chỉ phân bố trong các vùng địa lý sinh vật ở phía Bắc Bạch Mã- Hải Vân nh− Lim xanh (Erythropholeum fordi), Giổi bμ (Michelia baviensis), Chò nhai (Anogeissus tonkinensis), Hoμng đμn (Dacrydium pierei) hoặc phía Nam Bạch Mã-Hải Vân nh− Cẩm lai (Dalbergia oliverii), Cẩm lai Bμ rịa (Dalbergia bariensis), Cẩm liên (Pentacme siamensis), Giáng h−ơng (Pterocarpus cambodianus), Chiêu liêu (Terminlia tomentosa).... Tuy nhiên, việc phân chia các vùng địa lý sinh học chỉ mang tính t−ơng đối bởi vì các loμi sinh vật luôn có khả năng phát tán vμ di c−, nhất lμ trong những năm gần đây, khi môi tr−ờng sống bị tác động vμ có sự thay đổi lớn, tính chất chỉ thị của các loμi đôi lúc đã trở nên mờ nhạt. 2.4 Đặc điểm các vùng đa dạng sinh học trên cạn vμ trong các thủy vực Với việc phân chia các vùng địa lý sinh học nh− đã nêu trên thể hiện rõ tính phong phú của đa dạng sinh học trong các hệ sinh thái trên cạn vμ các thủy vực ở Việt Nam. Các nghiên cứu cũng đã xác định ở Việt Nam hiện có 4 trung tâm đa dạng sinh học chính lμ: Hoμng Liên Sơn, Bắc Tr−ờng Sơn, Tây Nguyên vμ Đông Nam Bộ. 60 2.4.1 Các vùng đa dạng sinh học trên cạn 1. Đông Bắc: Có các HST đa dạng, bao gồm núi đá vôi, vùng đồi núi thấp vμ đồng bằng ven biển hẹp. Vùng có nhiều cảnh quan có giá trị di sản quan trọng nh− Vịnh Hạ Long, đảo Cát Bμ rất giμu về động thực vật. Duy nhất lμ vùng còn tìm thấy các loμi động vật đặc hữu nh− voọc mũi hếch (Rhinopithecus avunculus), vμ voọc đầu trắng (Trachypithecus francoisi poliocephalus) lμ những loμi động vật quý hiếm của cả thế giới. Độ che phủ rừng ở vùng nμy tr−ớc đây chiếm khoảng 50%, nh−ng hiện nay bị giảm nghiêm trọng. 2. Dãy Hoμng Liên Sơn: lμ dãy núi quan trọng nhất của Việt Nam có đỉnh Phan Xi Păng cao nhất cả n−ớc (3.140 m). Vùng nμy có các tμi nguyên sinh học đa dạng, nhất lμ các cây thảo d−ợc có giá trị kinh tế, cũng lμ vùng có nhiều phong cảnh đẹp, khí hậu mát. 3. Châu thổ sông Hồng: một trong hai châu thổ lớn nhất của Việt Nam, có hệ sinh thái đất ngập n−ớc điển hình nh− Xuân Thuỷ, một điểm Ramsar đầu tiên của Việt Nam, nơi có số l−ợng chim di chú lớn nhất ở Việt Nam. 4. Tây Bắc: mặc dù không rộng nh−ng các khu rừng trong vùng phân theo các độ cao khác nhau tạo nên các hệ sinh thái đặc tr−ng. Mức độ đa dạng sinh học thấp, bởi vì diện tích rừng bị suy giảm nhanh chóng. Hiện có 38 loμi động vật quí hiếm vμ một số loμi thực vật đặc hữu quý hiếm. 5. Bắc Trung Bộ (Bắc Tr−ờng Sơn): có đặc điểm hẹp vμ dμi, nằm kẹp giữa dải Tr−ờng Sơn vμ biển. Rừng giμu, độ che phủ ở mức độ khá. Địa hình biến đổi đa dạng giải thích tính giμu có vè đa dạng sinh học của vùng. Vùng có một số loμi đặc hữu có nguy cơ tuyệt chủng, nh− gμ lôi lam mμo trắng (Lophura edwardsi) vμ voọc Hμ Tĩnh (Trachypithecus francoisi hatinhensis). Đã phát hiện đ−ợc 4 loμi động vật có vú mới lμ Sao La (Pseudoryx nghetinhensis), mang Tr−ờng Sơn (Caninmuntiacus truongsonensis), mang Pù Hoạt (Muntiacus puhoatensis) vμ mang lớn (Megamunticus vuquangensis) ở trong vùng. 6. Trung Trung Bộ (Trung Tr−ờng Sơn): lμ vùng có đặc điểm chuyển tiếp giữa núi đá vôi của miền Bắc với núi đất ở miền Nam, tạo ra các đặc điểm đa dạng sinh học độc đáo, có nhiều loμi đặc hữu, quí hiếm. 7. Nam Trung Bộ: đặc tr−ng lμ vùng bán khô hạn, có tính đa dạng sinh học không cao nh− các vùng khác. 8. Tây Nguyên: Vùng rất giμu tính ĐDSH, lμ địa bμn có độ che phủ rừng lớn nhất Việt Nam (61%). Đây lμ nơi c− trú của nhiều loμi động vật có vú lớn nh− voi, hổ, báo, trâu rừng, bò rừng, bò xám. Có nhiều loμi thực vật quí có giá trị kinh tế cao nh− sâm Ngọc Linh, thông n−ớc, thông lá dẹt, thông Đμ Lạt, thông đỏ vμ các loμi gỗ quí khác. 9. Đông Nam Bộ: lμ vùng chuyển tiếp giữa Tây Nguyên vμ đồng bằng Nam Bộ, có tiềm năng phát triển cây công nghiệp. Trong vùng còn tồn tại một quần thể Tê giác một sừng (Rhinoceros sondaicus), khoảng 5-7 cá thể. 10. Châu thổ sông Cửu Long: lμ châu thổ sông lớn nhất cả n−ớc vμ lμ vùng có tính đa dạng sinh học về các hệ sinh thái rừng ngập mặn vμ đất ngập n−ớc, lμ nơi hiện bảo vệ có hiệu quả loμi sếu đầu đỏ (Grus antigone) ở Đông Nam á. 61 2.4.2 Các vùng ĐDSH biển vμ ven biển Với bờ biển dμi trên 3.200 km, hệ sinh thái biển Việt Nam rất đa dạng với hơn 3.000 hòn đảo lớn nhỏ, gồm những quần đảo lớn nh− Hoμng Sa, Tr−ờng Sa, Cô Tô, v.v… lμ những hệ sinh thái độc đáo, có tính đa dạng sinh học cao vμ đặc thù. Tuy vậy, các nghiên cứu về đa dạng sinh học trong

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfbai_giang_da_dang_sinh_hoc_7181.pdf
Tài liệu liên quan