Luận án Nghiên cứu cảnh quan sinh thái phục vụ việc sử dụng hợp lý lãnh thổ các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa - Lê Hà Thanh

LỜI CAM ĐOAN.i

DANH MỤC BẢNG.v

DANH MỤC HÌNH.vi

DANH MỤC TỪ VIẾTTẮT.vii

MỞ ĐẦU. 1

1. Tính cấp thiết của đề tài.1

2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. 2

3. Phạm vi nghiên cứu.3

4. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.3

5. Những điểm mới của luận án.4

6. Luận điểm bảo vệ. 4

7. Cấu trúc luận án.4

CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU SINH THÁI CẢNH QUAN PHỤC VỤ SỬ

DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ. 5

1.1. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan.5

1.1.1. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan và sinh thái cảnh quan trên thế giới. 5

1.1.2. Tổng quan về nghiên cứu cảnh quan và sinh thái cảnh quan ở Việt Nam.11

1.1.3. Tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến các huyện đồng bằng ven

biển tỉnh Thanh Hóa.16

1.2. Cơ sở lý luận về nghiên cứu cảnh quan và cảnh quan sinh thái. 18

1.2.1. Các khái niệm về cảnh quan và cảnh quan sinh thái.18

1.2.2. Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái.21

1.2.3. Bản đồ cảnh quan sinh thái.25

1.2.4. Phân vùng cảnh quan sinh thái.26

1.2.5. Cấu trúc, chức năng và động lực cảnh quan sinh thái. 26

1.2.6. Đánh giá cảnh quan sinh thái.30

1.2.7. Mối quan hệ giữa cảnh quan sinh thái và sử dụng hợp lý lãnh thổ. 36

1.3. Quan điểm và phương pháp nghiên cứu. 38

1.3.1. Quan điểm nghiên cứu .38

1.3.2. Phương pháp nghiên cứu. 41

1.4. Quy trình nghiên cứu. 43

CHƯƠNG 2. CÁC YẾU TỐ THÀNH TẠO CẢNH QUAN SINH THÁI CÁC HUYỆN

ĐỒNG BẰNG VEN BIỂN TỈNH THANH HÓA.46

2.1. Các yếu tố tự nhiên.46

2.1.1. Vị trí địa lý.46

2.1.2. Địa chất.47

2.1.3. Địa hình.50iv

2.1.4. Khí hậu.54

2.1.5. Thủy văn. 60

2.1.6. Thổ nhưỡng.63

2.1.7. Thảm thực vật. 67

2.2. Các yếu tố kinh tế - xã hội.72

2.2.1. Dân cư và nguồn lao động. 72

2.2.2. Hiện trạng phát triển các ngành kinh tế. 73

2.2.3. Hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường các huyện đồng bằng ven biển

tỉnh Thanh Hóa.76

CHƯƠNG 3. ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN SINH THÁI CÁC HUYỆN ĐỒNG BẰNG VEN

BIỂN TỈNH THANH HÓA.83

3.1. Hệ thống phân loại cảnh quan sinh thái các huyện đồng bằng ven biển tỉnh

Thanh Hóa. 83

3.1.1. Cơ sở xây dựng hệ thống phân loại cảnh quan.83

3.1.2. Hệ thống phân loại cảnh quan .84

3.1.3. Chú giải bản đồ cảnh quan sinh thái .88

3.2. Đặc điểm các đơn vị cảnh quan sinh thái các huyện đồng bằng ven biển tỉnh

Thanh Hóa. 88

3.2.1. Đặc điểm cấu trúc các đơn vị cảnh quan sinh thái .88

3.2.2. Phân vùng cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa.96

3.2.3. Đa dạng chức năng và động lực cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh

Thanh Hóa.99

CHƯƠNG 4. ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN SINH THÁI VÀ ĐỀ XUẤT HƯỚNG SỬ DỤNG

HỢP LÝ LÃNH THỔ CÁC HUYỆN ĐỒNG BẰNG VEN BIỂN TỈNH THANH HÓA.107

4.1. Đánh giá cảnh quan các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa phục vụ

phát triển nông, lâm nghiệp và du lịch.107

4.1.1. Nguyên tắc, đối tượng, mục tiêu đánh giá cảnh quan các huyện đồng bằng ven

biển tỉnh Thanh Hóa.108

4.1.2. Hệ thống chỉ tiêu đánh giá. 109

4.1.3. Kết quả đánh giá. 118

4.2. Định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường các

huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa.131

4.2.1. Quan điểm và cơ sở định hướng sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên và bảo

vệ môi trường . 131

4.2.2. Định hướng và giải pháp phát triển các ngành sản xuất nông, lâm nghiệp, du

lịch các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa. 134

pdf181 trang | Chia sẻ: trungkhoi17 | Lượt xem: 379 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Luận án Nghiên cứu cảnh quan sinh thái phục vụ việc sử dụng hợp lý lãnh thổ các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa - Lê Hà Thanh, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
ỷ sinh sống chìm hoặc trôi nổi trong nước. Thảm thực vật thuỷ sinh nước ngọt có diện tích 7446,8ha (chiếm 6,53% diện tích tự nhiên), gồm có các loài thực vật đặc trưng như: Bèo hoa dâu (Azolla pinnata) thuộc họ Bèo dâu (Azoliaceae), sống trôi nổi; Rong Tóc tiên (Hydrilla verticillata), thuỷ sinh chìm; các loài thuộc họ Súng (Nymphaeaceae), thuỷ sinh nổi; loài Nhĩ cán (Utriculari), 71 loài Rau Dừa nước (Ludwigia adscedens), thuỷ sinh nổi; Lục bình (Eichhornia crassipes), thuỷ sinh nổi; Rong Lá liễu (Pomatogeton crispus), thuỷ sinh chìm[64] Thảm thực vật ven biển có lịch sử phát triển lâu đời, khá đa dạng về thành phần loài. Qua thời gian, thảm thực vật ven biển không ngừng biến đổi dưới sự tác động tổng hợp của các yếu tố tự nhiên và chịu sự tác động lâu dài của con người. Các kiểu thảm thực vật nguyên sinh không còn và được thay thế bằng các kiểu thảm thực vật thứ sinh, nhân tác và các quần xã cây trồng hình thành. Nhìn chung, thảm thực vật ở khu vực này được chia là hai nhóm lớn là thảm thực vật tự nhiên và thảm thực vật nhân tác. Bảng 2.3. Diện tích rừng ở các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa (Đơn vị: ha) TT Tên huyện Năm 2010 Năm 2011 Năm 2012 Năm 2013 Năm 2015 1 Nga Sơn 527 567 567 567 587,3 2 Hậu Lộc 1.390 1.425 1.425 1.461 1.675,1 3 Hoàng Hóa 1.620 1.670 1.528 1.528 1.542,2 4 TX Sầm Sơn 208 208 189 189 155,7 5 Quảng Xương 670 679 665 665 649,2 6 Tĩnh Gia 14.975 15.169 15.223 15.287 16.251,5 Tổng 19.390 19.718 19.597 19.697 20.861,0 (Nguồn: Niêm giám thống kê tỉnh Thanh Hóa 2015) Diện tích rừng ở các huyện những năm gần đây được thể hiện ở bảng 2.3, trong đó huyện Tĩnh Gia có diện tích rừng lớn nhất, tiếp đến là các huyện Hoằng Hóa và Hậu Lộc, TP Sầm Sơn do quy mô diện tích nhỏ nên rừng cũng không nhiều. Sự biến động diện tích rừng vùng ven biển không lớn, đặc biệt với sự tham gia của các chương trình trồng rừng ngập mặn của các tổ chức trong nước và ngoài nước nên diện tích rừng vẫn duy trì và ổn định. Rừng ở đây chủ yếu là rừng phòng hộ và rừng ngập mặn ven biển, giá trị khai thác không cao nhưng có ý nghĩa lớn trong việc phòng chống thiên tai bão, lũ cho người dân vùng ven biển, đồng thời đây cũng là bãi đẻ của nhiều loài sinh vật như tôm, cua, ngao,... Thảm thực vật là thành phần tự nhiên có nhiều biến động nhất và phụ thuộc rất chặt chẽ vào các thành phần tự nhiên. Sự thành tạo và phân hóa của thảm thực vật 72 chịu sự chi phối của các yếu tố địa hình, khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng; ngược lại sự biến đổi của thảm thực vật cũng ảnh hưởng tới các thành phần tự nhiên. Thảm thực vật các huyện đồng bằng ven biển Thanh Hóa mang những đặc điểm chung của cảnh quan nhiệt đới gió mùa của lãnh thổ Việt Nam thuộc kiều cảnh quan rừng rậm nhiệt đới thường xanh mưa mùa. Sự phân hóa các kiểu thảm thực vật với các loại đất đã tạo nên các loại cảnh quan của các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa. Hiện trạng sử dụng đất và hiện trạng thảm thực vật còn là căn cứ để xác định chức năng của từng đơn vị cảnh quan trong lãnh thổ. 2.3. Các yếu tố kinh tế - xã hội 2.3.1. Dân cư và nguồn lao động Vùng ven biển Thanh Hoá là khu vực dân cư tập trung đông đúc (thể hiện ở bảng 2.4); năm 2017, tổng số dân 6 huyện, thành phố ven biển Thanh Hoá là 1.080,846 nghìn người, chiếm 29% dân số toàn tỉnh, mật độ dân số trung bình của vùng ven biển là 913 người/km2, cao hơn gấp 3 lần mức trung bình chung của cả tỉnh. Trong các huyện, thành phố Sầm Sơn là đơn vị có mật độ dân số cao nhất 3357 người/km2. Đặc biệt, một số nơi có mật độ dân số rất cao như xã Ngư Lộc, huyện Hậu Lộc, xã Hải Châu, huyện Tĩnh Gia, xã Hoằng Trường, huyện Hoằng Hóa. Bảng2.4.Dânsố,mậtđộdânsốcáchuyệnđồngbằngvenbiểntỉnhThanhHoánăm2017 Tên huyện Diện tích (km2) Dân số (người) Mật độ dân số (Người/km2) Nga Sơn 158,37 138.342 873 Hậu Lộc 143,71 169.264 1178 Hoằng Hóa 203,80 226.127 1109 TP Sầm Sơn 44,94 150.902 3358 Quảng Xương 174,93 168.743 965 Tĩnh Gia 457,57 227.468 497 (Nguồn: Niêm giám thống kê tỉnh Thanh Hoá năm 2017) Xét ở quy mô cấp xã thì các xã ven biển Thanh Hoá là những đơn vị có dân số đông, mật độ dân số rất cao cũng như tỷ lệ gia tăng tự nhiên vẫn còn lớn, nhiều xã có tỷ 73 lệ gia tăng hằng năm trên 2% như: Ngư Lộc (Hậu Lộc), Quảng Nham, Quảng Thạch (Quảng Xương), Hoằng Trường (Hoằng Hoá), Hải Thanh, Nghi Sơn (Tĩnh Gia) Dân cư ở vùng đất phù sa thường phân bố thành những làng co cụm dọc các trục đường lớn, trong khi đó ở ven biển, dân cư thường cư trú thành làng chạy dài ven biển, ven sông. Vùng ven biển là địa bàn cư trú của đa số người Kinh. Cũng như vùng đồng bằng, người Kinh ở đây có nhiều kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp, đánh cá và chế biến hải sản, làm muối, các nghề tiểu thủ công nghiệp. Ưu thế lớn của vùng duyên hải là nguồn lao động đông (chiếm trên 50% dân số), nguồn dự trữ lao động rất tiềm tàng, thị trường tiêu thụ lớn. Đây là nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế vì vậy cần được khai thác và sử dụng có hiệu quả. Tuy nhiên, tỷ lệ tăng dân số còn cao, một bộ phận ngư dân có trình độ dân trí thấp và còn bảo lưu nhiều tập quán lạc hậu. Tính năng động thị trường thấp. 2.3.2. Hiện trạng phát triển các ngành kinh tế 2.3.2.1. Khái quát chung Các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa có nhiều tiềm năng và thế mạnh để phát triển toàn diện các ngành kinh tế, đặc biệt là kinh tế biển với KKT Nghi Sơn và các hoạt động dịch vụ du lịch biển. Sự thay đổi cơ cấu kinh tế thể hiện rõ, từ cơ cấu nông- ngư nghiệp trước kia, đến nay vùng đã có cơ cấu nông - ngư - công nghiệp, xây dựng - dịch vụ. Cơ cấu GDP năm 2017: Nông - lâm - thủy sản 8,3%; Công nghiệp - xây dựng 53,4%; Dịch vụ 38,3%. GDP bình quân đầu người đạt 1.768 USD vào năm 2017 [74]. 2.3.2.2. Nông - Lâm - Thuỷ sản a. Nông nghiệp - Trồng trọt: Phát triển các vùng sản xuất nông nghiệp hàng hóa, hình thành vùng lúa chất lượng cao, vùng rau quả xuất khẩu; ổn định diện tích gieo trồng lúa khoảng 64,5 nghìn ha; tăng diện tích rau đậu thực phẩm lên 13,0- 13,5 nghìn ha. Vùng đã tự túc được lương thực với bình quân lương thực có hạt trên đầu người năm 2017 là 642 kg [74]. + Các cây trồng lương thực, thực phẩm chính của vùng gồm lúa, ngô, khoai lang, rau, đậu trong đó: Lúa nước thường trồng trên các loại đất phù sa được thuỷ lợi hoá, chủ yếu ở các huyện Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Quảng Xương, Nga Sơn; Ngô được trồng từ lâu trên vùng đất phù sa ven sông, đất cát pha ven biển và luân canh với đất lúa phân bố 74 ở Tĩnh Gia, Quảng Xương, Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Nga Sơn; Khoai lang được trồng ở vùng đất cát pha, trên đất phù sa ven sông và luân canh với đất 1 hoặc 2 vụ lúa; Diện tích rau quả thực phẩm của vùng tăng nhanh theo tốc độ tăng dân số, được trồng trên đất lúa, đất bãi bồi ven sông nhiều ở Hoằng Hóa, Nga Sơn, Quảng Xương, Hậu Lộc. + Các cây công nghiệp chủ yếu của vùng là cói, đay, đậu tương, lạc, vừng. Đây là thế mạnh của vùng với năng suất, sản lượng cao, trở thành hàng hóa xuất khẩu của nhiều địa phương. Nga Sơn là vùng trồng cói lớn nhất cả nước với quy mô 3.519 ha (năm 2015) và tập trung ở phía Đông Nam của huyện. Diện tích cói của Quảng Xương là 1.039 ha (năm 2015). Các huyện Hoằng Hóa, Hậu Lộc diện tích cói không đáng kể. Cói được dùng để dệt chiếu, thảm, hàng thủ công.... Diện tích đay của vùng chỉ còn 185 ha, phân bố ở Quảng Xương và Nga Sơn. Lạc được trồng nhiều trên đất cát pha ở phía Đông và luân canh trên đất 1 vụ lúa. Nga Sơn, Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương và Tĩnh Gia là những huyện trồng nhiều lạc. Riêng Tĩnh Gia, năm 2015 đã trồng 7.979 ha lạc, chiếm 33,62 % diện tích lạc toàn tỉnh. Lạc Nga Sơn và Hậu Lộc củ to, tỷ lệ nhân cao (khoảng 80%), còn lạc Tĩnh Gia tuy hạt nhỏ nhưng vỏ mỏng và tỷ lệ dầu cao. Phần lớn lạc của vùng dùng để xuất khẩu. Đậu tương được trồng nhiều ở Tĩnh Gia (1346 ha năm 2015), sau đó đến Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Nga Sơn (300-400ha mỗi huyện). Vừng được trồng nhiều ở Tĩnh Gia, ngoài ra vừng còn được trồng ở Hậu Lộc, Quảng Xương, Hoằng Hóa. Giống vừng đen được nhân dân ưa trồng. - Ngành chăn nuôi đang được chú ý phát triển theo hướng chăn nuôi trang trại công nghiệp và bán công nghiệp. Những năm gần đây đàn trâu giảm sút do cơ giới hóa nông nghiệp đã được chú trọng và đàn bò sinh sản được chú ý. Lợn được nuôi ở tất cả các huyện trong vùng trên cơ sở nguồn thức ăn từ nông nghiệp, bã cá, bã mắm và thức ăn công nghiệp. Trước đây vùng có giống lợn Quảng Hải (Quảng Xương) nổi tiếng. Những năm gần đây các trang trại nuôi lợn ngày càng nhiều và đang tiến hành nạc hoá đàn lợn. Đàn gia cầm tăng nhanh với các loại chủ yếu là gà, ngan, vịt. Vịt được nuôi thành những đàn lớn ở Hoằng Hóa, Nga Sơn, Quảng Xương. Một số gia đình còn nuôi dê, bò sữa. Năm 2017 tổng đàn lợn khoảng 510 nghìn con, đàn gia cầm khoảng 40 triệu con, sản lượng thịt hơi 67,0 nghìn tấn. 75 b. Lâm nghiệp Lâm nghiệp trong vùng có nhiệm vụ chủ yếu là trồng rừng, khoanh nuôi bảo vệ rừng và phòng hộ ven biển. Diện tích rừng tự nhiên của vùng không còn nhiều, phát triển ở khu vực núi thấp Tĩnh Gia và đảo hòn Mê. Rừng trồng tập trung trên các đồi núi sót, các bãi cát ven biển với các cây trồng chính là phi lao, bạch đàn, keo phân bố chủ yếu ở ven biển các huyện phía nam. Rừng ngập mặn đang được trồng tại các vùng cửa sông ven biển, các bãi triều, tập trung ở ven biển Nga Sơn, Hậu Lộc, Quảng Xương với mục đích chủ yếu là rừng phòng hộ ven biển. c. Thủy sản Nghề nuôi thuỷ sản đã có từ lâu đời, nhưng bắt đầu phát triển nhanh từ khi tiến hành công cuộc đổi mới. Diện tích mặt nước nuôi thuỷ sản nước ngọt, nước lợ, nước mặn toàn vùng chiếm trên 80% diện tích mặt nước nuôi thủy sản của tỉnh. Các loại thuỷ hải sản chính là cá mè, cá trôi, cá trắm, cá chép, tôm, cá chim trắng, cua, ngao, hầu... Trong đó, sản lượng tôm nuôi tăng từ 2.617 tấn năm 2010 lên 3.105 tấn năm 2017, chiếm 98,38% sản lượng tôm nuôi toàn tỉnh. Gần đây, một số gia đình đã bắt đầu nuôi ba ba, ếch, lươn... Nghề khai thác thuỷ, hải sản được chú ý phát triển từ lâu đời tại các xã ven biển. Nhờ đầu tư thêm tàu, thuyền có công suất lớn và ngư cụ nên sản lượng hải sản khai thác đựợc tăng từ 51.858 tấn năm 2010 lên 109.040 tấn năm 2017. Trong đó có 76.767 tấn cá các loại, 5.724 tấn tôm và 26.449 tấn thủy sản khác. Nghề làm muối có ở Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương và mạnh nhất là ở Tĩnh Gia. Sản lượng muối tăng từ 27.000 tấn năm 2010 lên 38.000 tấn năm 2017. 2.3.2.3. Công nghiệp - xây dựng Giá trị sản xuất công nghiệp và xây dựng vùng ven biển đạt 47,0 – 48,0 nghìn tỷ đồng năm 2015, chiếm 26,94% giá trị sản xuất công nghiệp của toàn tỉnh. Vùng ưu tiên phát triển các ngành công nghiệp gắn với biển, có lợi thế cảng biển như công nghiệp lọc hóa dầu, công nghiệp nhiệt điện, cơ khí, đóng và sửa chữa tàu, sản xuất vật liệu xây dựng, chế biến nông thủy sản và thực phẩm, sản xuất hàng tiêu dùng. Tiểu thủ công nghiệp tập trung vào các nghề truyền thống, nghề mới có thế mạnh, có thị trường tiêu thụ ổn định và phục vụ du lịch như chế biến cói mỹ nghệ, thêu ren mầu, khâu bóng, chế biến hải sản, thảm xơ dừa, mộc, thêu tranh mầu nghệ thuật... 76 2.3.2.4. Dịch vụ và du lịch Các hoạt động dịch vụ được chú trọng phát triển như dịch vụ vận chuyển và dịch vụ cảng biển; dịch vụ du lịch; dịch vụ thương mại; dịch vụ tài chính - ngân hàng; dịch vụ thông tin và truyền thông. Các mặt hàng xuất khẩu chủ yếu của vùng là hải sản đông lạnh, lạc nhân, dưa chuột, súc sản, xi măng, đá hoa, thảm cói, hàng tre đan.... Tổng trị giá hàng xuất khẩu năm 2017 đạt 479 triệu USD. Các mặt hàng nhập khẩu chủ yếu là xăng dầu, thép, phân bón, thiết bị điện và điện tử, máy móc, thiết bị... Hoạt động du lịch phát triển mạnh tại TP Sầm Sơn. Các khu du lịch biển Hải Tiến (huyện Hoằng Hóa), khu du lịch biển Sầm Sơn (Thành phố Sầm Sơn), du lịch biển Quảng Xương, khu du lịch biển Hải Hòa (huyện Tĩnh Gia), tuyến du lịch đường biển - đảo Mê... sẽ tạo thành một dải du lịch ven biển của tỉnh Thanh Hóa và khu vực. Riêng Sầm Sơn là thành phố du lịch với trên 1240 cơ sở, 24.937 phòng và 64.180 giường (năm 2015). Bên cạnh đó, các điểm du lịch Hải Tiến, Quảng Lợi, Hải Hòa cũng đã trở thành điểm đến hấp dẫn du khách trong thời gian gần đây bởi vẻ đẹp hoang sơ, gần gũi với thiên nhiên. Với lợi thế về bãi cát, sóng biển, các loại hình du lịch chủ yếu ở đây là tắm biển, nghỉ mát, dưỡng bệnh, thể thao, hội nghị và du lịch sinh thái. Du lịch biển, đảo đang chiếm trên 70% hoạt động của ngành du lịch tỉnh Thanh Hóa với gần 5 triệu lượt khách (cả tỉnh trên 6 triệu lượt khách). 2.3.3. Hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa 2.3.3.1. Tài nguyên và môi trường đất Việc khai thác sử dụng đất vào các mục đích khác nhau của con người đã làm đảo lộn thế cân bằng tự nhiên, làm cho thảm thực vật bị biến dạng, cơ cấu đất và hệ sinh vật đất bị thay đổi. Trong điều kiện tự nhiên ở các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa là khí hậu nhiệt đới ẩm, ảnh hưởng của gió mùa thường gây mưa lớn; địa hình thấp trũng; nhiều cửa sông ven biển vì vậy một số quá trình tự nhiên và nhân sinh đã gây thoái hoá đất ở nhiều địa phương [65],[71],[72]. - Đất bị xói mòn: Vùng ven biển Thanh Hóa hiện có 14.814 ha đất tầng mỏng, phân bố ở phía Tây huyện Tĩnh Gia, đất có tầng canh tác dưới 30 cm do bị rửa trôi, xói mòn mạnh nên đất chặt cứng và nghèo dinh dưỡng. Nguyên nhân trực tiếp làm 77 xói mòn đất là do quá trình canh tác trên đất dốc không áp dụng các biện pháp chống xói mòn. - Đất bị giảm độ phì: có diện tích 8.791ha. Trong sản xuất trồng trọt, bón phân hữu cơ là nguồn cung cấp dinh dưỡng quan trọng cho cây trồng và cung cấp lượng mùn để cải thiện tính chất đất. Tuy nhiên, việc bón phân hóa học qua mức, canh tác đất không hợp lý, cân đối giữa diện tích gieo trồng các loại cây và lượng phân hữu cơ có được từ ngành chăn nuôi mới đảm bảo được khoảng 50% nhu cầu dinh dưỡng cho đất là những nguyên nhân chính làm đất bị giảm độ phì. Hiện tượng này diễn ra chủ yếu ở các vùng đồi, đồng bằng cao, đặc biệt những nơi hoạt động chăn nuôi không phát triển. - Đất nhiễm mặn: có diện tích 10.571ha. Nguy cơ nhiễm mặn xảy ra chủ yếu đối với các vùng đất cửa sông ven biển có địa hình thấp, ảnh hưởng của thuỷ triều gây xâm nhập mặn vào mùa khô hoặc nước dâng trong các cơn bão lớn. Hiện tượng này ảnh hưởng rất lớn đến việc lựa chọn hình thức và cơ cấu cây trồng thích hợp trong sản xuất nông nghiệp. Những địa phương bị nhiễm mặn nhiều gồm xã Nga Thủy, Nga Bạch (Nga Sơn), Hải Lộc, Hòa Lộc, Đa Lộc (Hậu Lộc), Hoằng Trường, Hoằng Phụ, Hoằng Châu (Hoằng Hóa), Quảng Nham (Quảng Xương), Hải Châu, Thanh Thủy (Tĩnh Gia). Hiện tượng xâm nhập mặn ngày càng vào sâu trong đất liền đã ảnh hưởng rất nhiều tới hoạt động sản xuất và đời sống. - Đất bị ô nhiễm do chất thải: Ở một số vùng quanh các nhà máy hoặc cơ sở sản xuất công nghiệp, khu dân cư, bệnh viện thì ô nhiễm đất xảy ra cục bộ do chất thải và nước thải. Theo số liệu tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp cho thấy đa số các chuồng trại chăn nuôi của các nhà dân đều không hợp vệ sinh, chất thải được thải trực tiếp ra môi trường đất ở xung quanh. Việc quản lý thuốc bảo vệ thực vật và các loại phân bón hoá học khác nhau chưa tốt. Tình trạng nông dân còn lạm dụng thuốc bảo vệ thực vật và phân bón hoá học nhằm tăng năng suất cây trồng cũng làm cho đất bị suy thoái nghiêm trọng. Bên cạnh đó, việc thiếu ý thức của người dân như: vứt bỏ bao bì trên đồng sau khi sử dụng thuốc, súc rửa phương tiện phun rải thuốc bảo vệ thực vật không đúng nơi quy định vẫn còn xảy ra, điều đó cũng đã làm cho đất ngày càng bị suy thoái [71],[72]. 78 Hiện nay, với hơn 80% dân số hoạt động nông nghiệp, việc sử dụng các chế phẩm hoá học để tăng năng suất cây trồng, phát triển kinh tế nông nghiệp, đảm bảo an ninh lương thực cho toàn tỉnh đã một phần nhỏ tác động đến môi trường nói chung cũng như môi trường đất nông nghiệp nói riêng. Nhìn chung, chất lượng đất chưa chịu sự biến đổi nhiều bởi dư lượng hoá chất bảo vệ thực vật trong đất, tuy nhiên các chỉ tiêu phát hiện được chứng tỏ rằng chế độ canh tác đã có một phần tác động đến dư lượng hoá chất bảo vệ thực vật trong đất. 2.3.3.2. Tài nguyên và môi trường nước Hiện tượng ô nhiễm nguồn nước xảy ra chủ yếu tại các nút giao thông đường thủy, hạ nguồn các điểm xả thải của các đô thị, khu công nghiệp, cụm công nghiệp, làng nghề... nơi có dòng sông chảy qua. Ở hầu hết các sông chính trong vùng đã có dấu hiệu ô nhiễm nhẹ, biểu hiện khá rõ nét ở các chỉ số COD, BOD, TSS, NH3, dầu mỡ [71]. Nhìn chung, nước mặt tại các sông và hồ trên địa bàn vùng phần lớn cho phép sử dụng vào các hoạt động sản xuất nông nghiệp. Về mùa mưa, lượng nước sông dâng cao, dòng chảy mạnh gây xói lở bờ sông, hàm lượng chất thải rắn lơ lửng khá cao, gây ảnh hưởng đến việc cấp nước cho các hoạt động sản xuất, sinh hoạt. Về mùa khô mực nước sông, hồ hạ thấp, lưu lượng dòng chảy nhỏ xuất hiện tình trạng nước bị ô nhiễm hoặc bị xâm nhập mặn [65],[71],[72]. Có rất nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan làm suy giảm chất lượng nguồn nước mặt. Nguyên nhân do tác động của nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất công nghiệp, nước thải sản xuất nông nghiệp, tình trạng nhiễm mặn, nhiễm bẩn do thuỷ triều, do vỡ tràn đê trong mùa mưa bão Theo số liệu điều tra hiện trạng khai thác, xả nước thải trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa mới đây cho thấy tại 5 khu đô thị thuộc diện điều tra (TP Thanh Hóa, Sầm Sơn, thị xã Bỉm Sơn, xã Ngư Lộc và xã Nghi Sơn), ước tính sơ bộ lượng nước thải khoảng 47.190 m3/ngày. Trong đó: nước thải sinh hoạt khoảng 31.800 m3/ngày-đêm; sản xuất công nghiệp 12.390 m3/ngày-đêm và các dịch vụ khác là 3.000 m3/ngày-đêm. Lượng nước thải nêu trên phần lớn đều được thải trực tiếp vào môi trường nước biển, nước sông hồ mà không qua một khâu kiểm soát nào [71]. 79 a. Chất lượng nước mặt Trên địa bàn các huyện đồng bằng ven biển Thanh Hóa trong những năm gần đây chưa có dấu hiệu ô nhiễm đáng kể; mặc dù một số lúc, một số nơi đã có những dấu hiệu gia tăng một số tác nhân ô nhiễm như dầu mỡ, hoá chất nông nghiệp, nước thải sản xuất, đặc biệt là nước mặt trên các đoạn sông chảy qua khu dân cư tập trung, khu vực đô thị và khu vực có mật độ sản xuất công nghiệp lớn. Khả năng biến đổi chất lượng nước mặt chủ yếu là nước sông, các nguyên nhân chính là do canh tác nông nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản, chất thải sinh hoạt, chất thải công nghiệp... Các dấu hiệu ô nhiễm nhẹ được biểu hiện vào mùa hè khi lượng nước đầu nguồn bị giảm và đây cũng là giai đoạn chịu ảnh hưởng mạnh của sản xuất công, nông nghiệp, nuôi trồng thuỷ, hải sản, quảng canh tại khu vực đất ngập nước vùng hạ lưu ven sông. Hiện tượng này chủ yếu xảy ra với một số khu vực sông như: sông Mã đoạn chảy qua khu vực thành phố Thanh Hóa ra cửa Lạch Hới, ở vùng hạ sông Bạng, sông Yên. Một số nơi mặt nước ven biển cũng có dấu hiệu ô nhiễm như Ngư Lộc (Hậu Lộc), Hải Thanh (Tĩnh Gia) do hoạt động khai thác, chế biến thủy sản [71]. b. Chất lượng nước dưới đất Kết quả điều tra, thu thập tài liệu cho thấy tỉnh Thanh Hóa có các tầng chứa nước chất lượng nước đảm bảo dùng tốt cho ăn uống, sinh hoạt; mực nước dưới đất nằm nông thuận lợi cho việc khai thác cấp nước sinh hoạt vùng nông thôn. Nước dưới đất tại chủ yếu được khai thác phục vụ sản xuất và sinh hoạt bằng giếng đào hoặc giếng khoan. Dấu hiệu ô nhiễm tầng nước ngầm mạch nông do hậu quả của sự rò rỉ nước thải bề mặt và hệ thống thu gom chưa tốt. Sự khai thác không có quy hoạch của các giếng nước ngầm trong dân đã làm suy giảm về chất lượng và trữ lượng tầng nước ngầm. Nhìn chung, qua các kết quả khảo sát cho thấy nước dưới đất ở tỉnh Thanh Hóa chưa có dấu hiệu gia tăng các thành phần chất lượng. Tuy nhiên, một số nơi chủ yếu là vùng cát ven biển đã có hiện tượng ô nhiễm ở mức độ nhẹ do hoạt động nuôi tôm trên cát. Chất lượng nước dưới đất có sự biến động theo mùa rõ rệt. Vào mùa khô mực nước dưới đất hạ thấp, nước dưới đất chủ yếu được cung cấp bởi các mạch ngầm nên hàm lượng các ion trong nước tăng. Ngược lại, vào mùa mưa hàm lượng chất rắn tổng số lại tăng cao hơn. 80 c. Chất lượng nước biển ven bờ Đồng bằng ven biển Thanh Hóa là nơi tập trung đông dân cư cũng là nơi có nhiều hoạt động kinh tế - xã hội, đặc biệt ở các vùng cửa sông và ven bờ biển. Vì thế môi trường biển ven bờ ít nhiều bị ảnh hưởng do các hoạt động xả thải của các quá trình sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, dịch vụ, nuôi trồng thuỷ sản và sinh hoạt trong cộng đồng dân cư gây ra. Đặc biệt là tại các cơ sở nuôi tôm trên cát và chế biến thuỷ sản, nước thải không được xử lý đạt tiêu chuẩn trước khi xả thải. Tại các khu vực có hoạt động du lịch, ý thức bảo vệ môi trường của khách du lịch cũng như người dân còn kém, một số địa bàn ven biển do chưa có công trình vệ sinh đảm bảo, cộng với thói quen xả thải bừa bãi của cư dân một số vùng ven biển, các loại chất thải đều thải ra đất, ra biển gây ảnh hưởng đến môi trường và cảnh quan ven biển. Nguồn ô nhiễm từ sông đổ ra (sông Lèn, Mã, Yên, Bạng) trước khi đổ ra biển đều chảy qua các khu dân cư tập trung, các cụm công nghiệp và vùng nông nghiệp phát triển. Do đó, nguồn thải từ nước sông cũng ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng nước biển ven bờ. Mặt khác, các nguồn thải từ các tàu vận tải, tàu khai thác thuỷ sản cũng cũng tác động đáng kể đến nước chất lượng nước biển ven bờ. 2.3.3.3. Môi trường không khí Chất lượng môi trường không khí trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa đã có sự gia tăng về nồng độ các chất ô nhiễm.Môi trường không khí tại các khu công nghiệp, làng nghề, tại các đầu mút giao thông đã bị ô nhiễm ở các múc độ khác nhau. Tập trung chủ yếu vào các chất khí như NO2; SO2 và bụi lơ lửng. Khí NO2 đo được chủ yếu do khí thải của các phương tiện cơ giới. Tuy nhiên sự ô nhiễm này chỉ mang tính tức thời, cục bộ, xảy ra trong phạm vi hẹp cho nên chưa thể đánh giá được chất lượng môi trường không khí xung quanh đã bị suy giảm. Tiếng ồn cũng tăng cao tại các vị trí là đầu mối giao thông trên [71]. 2.3.3.4. Chất thải rắn Cùng với việc phát triển kinh tế - xã hội, dân số tăng cao thì lượng rác thải ở vùng ven biển tỉnh Thanh Hóa đã gia tăng về khối lượng và ngày càng đa dạng về chủng loại. Nhìn chung, công tác quản lí thu gom chất thải rắn tại các huyện ven biển đã có sự quan tâm hơn của chính quyền và các tổ chức xã hội. Một số huyện 81 bước đầu đã định ra được các địa điểm bãi chứa rác thải, giao nhiệm vụ cho UBND thị trấn tổ chức lực lượng thu gom, vận chuyển rác thải tới bãi chứa tạm thời, có nơi đã thực hiện việc phun thuốc khử trùng và tăng tốc độ phân huỷ rác, phần nào giải quyết được yêu cầu thực tế của địa phương. Bên cạnh đó vẫn còn tồn tại một số vấn đề trong việc quản lí thu gom chất thải rắn [71],[72]: - Lực lượng thu gom vận chuyển chất thải rắn chưa chuyên nghiệp, phương tiện thiết bị thu gom vận chuyển còn thủ công, thô sơ chưa đáp ứng được với yêu cầu thực tế. - Tỷ lệ thu gom chất thải sinh hoạt ở các thị trấn và điểm tập trung dân cư của các huyện miền xuôi chỉ đạt bình quân dưới 50%. Các bãi chứa hầu hết đều là các bãi chứa tạm chưa được quy hoạch, chưa được đầu tư xây dựng nên không đảm bảo là bãi chứa hợp qui chuẩn. 82 TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Cảnh quan của một lãnh thổ được cấu trúc bởi các hợp phần tự nhiên và chịu tác động của các hoạt động kinh tế - xã hội. Mỗi hợp phần tự nhiên có vai trò và chức năng riêng trong quá trình thành tạo và phát triển CQ, đồng thời mỗi yếu tố đều chịu những tác động nhất định của các hoạt động nhân sinh. 1. Nằm ở phía Đông của tỉnh Thanh Hóa, vùng ven biển trải qua quá trình địa chất, kiến tạo lâu dài và phức tạp, đặc biệt nhiều bộ phận được hình thành trong kỷ Đệ Tứ. Đặc điểm đó tạo nên sự đa dạng về nền nham và sự phân hóa của địa hình từ Tây sang Đông với đồi núi phía Tây, đồng bằng ở giữa và đặc biệt là dải địa hình cồn cát ven biển ở phía Đông. Các yếu tố đá mẹ, địa hình, khí hậu, thủy văn cùng với sinh vật và tác động của con người là nhân tố hình thành các loại đất ở các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa. Từ đất cồn cát trắng vàng ven biển, đất cát biển, đất phù sa đến các loại đất feralit nâu đỏ và đất xám; nhiều loại đất đã bị biến đổi do các tác động của con người thành đất tầng mỏng, đất xám bạc màu, đất xói mòn trơ sỏi đá. Trên các yếu tố tự nhiên, thảm thực vật có sự phân hóa và biến đổi sâu sắc với hiện trạng chủ yếu gồm các thảm thực vật nhân tác phân bố từ vùng núi thấp đến dải cồn cát ven biển. 2. Chính sự phức tạp của các nhân tố thành tạo CQ, mối quan hệ giữa chúng và mối quan hệ giữa hệ thống tự nhiên với con người đã tạo nên sự phân chia đa dạng, phức tạp trong CQ nói chung và CQ các huyện đồng bằng ven biển tỉnh Thanh Hóa nói riêng. Nghiên cứu đặc điểm tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội và vai trò của các nhân tố trong thành tạo CQ là cơ sở thực tiễn để xây dựng hệ thống phân loại CQ, thành lập bản đồ CQ và tiếp tục nghiên cứu cấu trúc và chức năng để làm rõ tính đa dạng CQ lãnh thổ. 83 CHƯƠNG 3 ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN SINH THÁI CÁC HUYỆN ĐỒNG BẰNG VEN BIỂN TỈNH THANH HÓA 3.1. Hệ thống phân loại cảnh quan

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdfluan_an_nghien_cuu_canh_quan_sinh_thai_phuc_vu_viec_su_dung.pdf
Tài liệu liên quan