Tóm tắt Luận án Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường Trung học Phổ thông - Chu Thị Mai Hương

Vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam (1919

– 1975) ở trường THPT

Vị trí: Khóa trình lịch sử Việt Nam (1919 -1975) nằm trong chương trình lịch

sử lớp 12 ở cấp trung học phổ thông. Chương trình lịch sử lớp 12 bao gồm 2 khóa

trình: phần lịch sử thế giới và phần lịch sử Việt Nam dạy trong 52,5 tiết. Phần lịch sử

Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 được dạy tiếp sau phần lịch sử thế giới hiện đại

từ năm 1945 đến năm 2000. Thời kì lịch sử từ 1919 đến 1975 được cấu tạo thành hình

12 bài chiếm 30 tiết không kể 5 tiết ôn tập và tiết kiểm tra.

Mục tiêu: căn cứ vào chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử và căn cứ

vào chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 12 THPT, chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái

độ môn Lịch sử của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định, dạy học phần lịch sử Việt Nam

từ 1919 đến 1975 cần đạt được những mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ và phát

triển cho học sinh các năng lực chung, năng lực đặc thù.

3.2. Nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT

cần khai thác để thiết kế sơ đồ kiến thức

Lịch sử Việt Nam (1919-2000) theo tài liệu hướng dẫn chuẩn kiến thức, kĩ năng

môn Lịch sử 12 được chia thành 5 thời kì: 1919-1930; 1930-1945; 1945-1954; 1954-

1974 và 1975- 2000. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tóm lược nội

dung kiến thức cơ bản từ năm 1919 đến năm 1975.

3.2. Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy

học lịch sử ở trường phổ thông

Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế: Đảm bảo số lượng kiến thức để xây dựng sơ

đồ; Thống nhất giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học; Đảm bảo tính khoa

học; Phù hợp với trình độ nhận thức, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo

học tập của học sinh; Đảm bảo sự thống nhất các kí hiệu, màu sắc, hình khối được quy

ước trên sơ đồ.

Những yêu câu khi sử dụng: Phải xác định mục đích sử dụng sơ đồ hóa kiến

thức; Phải kết hợp nhuần nhuẫn các phương pháp khi sử dụng sơ đồ hóa kiến thức;

Phải đảm bảo các yếu tố về kĩ thuật khi sử dụng sơ đồ hóa kiến thức

pdf28 trang | Chia sẻ: trungkhoi17 | Lượt xem: 475 | Lượt tải: 2download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Tóm tắt Luận án Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường Trung học Phổ thông - Chu Thị Mai Hương, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
1.2. Những nghiên cứu và ứng dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử 1.2.1. Nghiên cứu của tác giả nước ngoài Cuốn giáo khoa Lịch sử của Đài Loan (tập 1) được viết bởi tác giả Đới Bảo Thôn. Lý Phúc Chung và Cổ Vĩ Doanh là tác giả cuốn sách giáo khoa Lịch sử Trung Quốc. Bộ sách giáo khoa Lịch sử thế giới do Shosuke Murai chủ biên (năm 1998). Tiếp cận các nguồn tài liệu trên, chúng tôi nhận thấy sơ đồ có vai trò, ý nghĩa trong việc tổ chức các hoạt động dạy học nhằm nâng cao hiệu quả bài học, góp phần nâng cao chất lượng dạy học bộ môn. 1.2.2. Nghiên cứu của tác giả trong nước Cuốn “Sơ thảo phương pháp giảng dạy lịch sử ở trường cấp 2-3” của Phan Ngọc Liên – Trần văn Trị xuất bản năm 1961, cuốn “Đồ dùng trực quan trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông cấp II” của Phan Ngọc Liên, Phạm Kì Tá ấn hành năm 1975. Năm 1976, Phan Ngọc Liên – Trần Văn Trị xuất bản Cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử” (tập 1). Năm 1992 nhóm tác giả Phan Ngọc Liên – Trần văn Trị (chủ biên), Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Hữu Chí, Phan Thế Kim, Phạm Hồng Việt xuất bản cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử”, sách được tái bản có chỉnh sửa bổ sung năm 1998, 1999, 2000, 2001, 2009. Năm 2001, Nguyễn Thị Côi công bố cuốn chuyên khảo “Các hình thức dạy học lịch sử ở trường trung học cơ sở,” Cuốn “Hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS” của Trịnh Đình Tùng (chủ biên) Trần Viết Thụ, Đặng Văn Hồ, Trần Văn Cường xuất bản năm 2005. Vấn đề sử dụng đồ dùng trực quan trong dạy học cũng được tác giả Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú viết trong cuốn “Phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông”. Nhiều bài viết của tác giả Nguyễn Mạnh Hưởng cũng liên quan đến vấn đề nghiên cứu. Những nghiên cứu trên cũng chính là những định hướng quan trọng cho tác giả tiếp tục nghiên cứu để giải quyết những vấn đề trong chương 2, chương 3 và chương 4 của luận án 1.3. Đánh giá khái quát kết quả nghiên cứu của các tài liệu đã công bố và những vấn đề đặt ra cho luận án tiếp tục giải quyết Thứ nhất, trên cơ sở nghiên cứu các nguồn tài liệu chúng tôi tiếp tục xây dựng và hoàn thiện hệ thống cơ sở lí luận phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử ở trường THPT nói riêng. Thứ hai, thực hiện điều tra khảo sát thực trạng dạy học lịch sử và việc sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để đánh giá tính khả thi và hiệu quả khi áp dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Thứ ba, tìm hiểu nội dung chương trình lịch sử Việt Nam (1919-1975) để xác định nội dung kiến thức cơ bản có thể thiết kế sơ đồ hóa kiến thức giúp học sinh lĩnh hội nhanh chóng có hiệu quả, bền vững những kiến thức trong quá trình học tập. Thứ tư, nghiên cứu và đưa ra quy trình các bước thiết kế sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Thứ năm, đề xuất các nhóm biện pháp sư phạm khi sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT. 6 Thứ sáu, soạn bài và tiến hành thực nghiệm sư phạm (từng phần và toàn phần) ở lớp 12, từ đó khái quát hóa các biện pháp đã đưa ra khi sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Chương 2 PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT: LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2.1. Cơ sở lí luận 2.1.1. Quan niệm về phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử *Sơ đồ, sơ đồ hóa Sơ đồ được hiểu là hệ thống các từ khóa và những hình ảnh cùng hệ thống kết hợp với các kí hiệu để phản ánh đối tượng trong quá trình nhận thức. Sơ đồ hóa là hành động diễn ra trong tư duy nhằm mô hình hóa một sự vật, hiện tượng của tự nhiên và xã hội bằng ngôn ngữ sơ đồ để dễ dàng nhận thức về chúng. Sơ đồ hóa cũng là phương pháp dạy học nhằm diễn đạt nội dung kiến thức bằng ngôn ngữ sơ đồ. Ngôn ngữ sơ đồ là hệ thống các kí hiệu, hình khối, màu sắc, kích thước, tỉ lệ được sử dụng để cụ thể hóa hoặc khái quát hóa những nội dung kiến thức được thể hiện trên sơ đồ. *Kiến thức, kiến thức lịch sử Kiến thức lịch sử được hiểu là những nội dung kiến thức cơ bản trong bộ môn Lịch sử được khoa học xác nhận, được các nhà khoa học lựa chọn và ghi chép lại trong sách giáo khoa môn Lịch sử cấp THPT. Kiến thức lịch sử bao gồm các sự kiện, hiện tượng, quy luật, khái niệm, thời gian, địa điểm, nhân vật Qua đó, tác động đến nhận thức lịch sử làm cho việc nhận thức lịch sử được cụ thể, toàn diện và hệ thống. *Sơ đồ hóa kiến thức, sơ đồ hóa kiến thức lịch sử Sơ đồ hóa kiến thức là cách thức sử dụng hệ thống các kí hiệu, hình khối màu sắc ... để chuyển hóa kiến thức dưới dạng văn bản sang dạng sơ đồ. Việc sắp xếp này cần theo mục đích, nội dung, yêu cầu, nguyên tắc nhất định và được phân loại thành các dạng sơ đồ. Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử có thể hiểu một cách chung nhất là loại đồ dùng trực quan (thuộc nhóm đồ dùng trực quan quy ước), là hình thức cụ thể hóa, mô hình hóa nội dung một sự kiện, hiện tượng, vấn đề lịch sử bằng những hình học được quy ước mang tính tượng trưng khi phản ánh một mặt số lượng, chất lượng quá trình vận động, khuynh hướng phát triển của một hiện tượng kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng, tôn giáo trong đời sống xã hội loài người *Phương pháp sơ đồ hóa Phương pháp sơ đồ hóa được hiểu là cách thức chuyển hóa kiến thức ở dạng văn bản sang dạng sơ đồ thông qua hệ thống các kí hiệu, màu sắc, hình khối. Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức còn là cách thức vận dụng sơ đồ đã chuyển hóa dưới dạng mô hình để tổ chức hoạt động dạy học có mục đích và có kế hoạch nhằm nâng cao hiệu quả bài học và chất lượng dạy học bộ môn. 2.1.2. Các loại sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT * Sơ đồ khối (Flow charts) Sơ đồ khối (hay còn gọi là Lưu đồ) được hai kĩ sư người Mĩ là Frank và Gibreth nghiên cứu và sử dụng từ năm 1921. Đây là dạng sơ đồ sử dụng các khối hình đơn giản, kí hiệu, biểu tượng, màu sắc... để sắp xếp thành một hệ thống theo sơ đồ cụ 7 thể. Mỗi khối hình biểu diễn một đơn vị kiến thức và được liên kết với nhau bằng những đường nối để biểu thị mối liên hệ giữa các khối hình trong hệ thống. Đôi khi sơ đồ khối còn được gọi là sơ đồ quá trình, sơ đồ quy trình, biểu đồ quy trình.... Hình 2.1: Sơ đồ khối * Sơ đồ tư duy (Mindmap) Sơ đồ tư duy là hành động sắp xếp ý tưởng, nội dung kiến thức để tạo hình ảnh trong tư duy cho một vấn đề hoặc một nội dung từ những hình ảnh quen thuộc, hình ảnh đó được thu nhận dưới dạng bản đồ. Sơ đồ tư duy có thể chia nhỏ hiện tượng thành các chi tiết hoặc khái quát các chi tiết thành hệ thống mà vẫn giữ được tính liên kết, tính hệ thống của vấn đề. Hình 2.2: Sơ đồ tư duy * Sơ đồ xương cá (Fishbone diagram) Sơ đồ xương cá là hành động sử dụng hình vẽ, kí hiệu đơn giản để sắp xếp theo hệ thống có hình giống xương cá. Sơ đồ xương cá dùng để xác định nguyên nhân làm nảy sinh vấn đề, phân tích nguyên nhân, phân loại nguyên nhân để đưa ra giải pháp cụ thể nhằm giải quyết vấn đề. Hình 2.3: Sơ đồ xương cá * Sơ đồ tập hợp (Venn diargam) Sơ đồ sơ đồ tập hợp hay còn gọi sơ đồ Venn do Jonh Venn xây dựng vào khoảng năm 1880 [Https://arbs.nzcer.org.nz/venn-diagrams]. Sơ đồ tập hợp bao gồm các vòng tròn chồng chéo nhau, mỗi vòng tròn chứa tất cả các phần tử của một tập hợp. Thông thường có hai hoặc ba vòng tròn, vòng tròn càng nhiều thì vấn đề càng trở nên rất phức tạp. Sự giống nhau giữa các nhóm, ý tưởng, vấn đề được thể hiện trong phần chồng lên nhau của hình tròn, sự khác nhau được thể hiện ở phần không chồng nhau của hình tròn. 8 Hình 2.4: Sơ đồ tập hợp *Sơ đồ thời gian (Timeline) Sơ đồ thời gian hay còn gọi Timeline, Từ điển Anh Việt định nghĩa: timeline có nghĩa là tiến trình. Theo nghĩa Tiếng Việt, sơ đồ thời gian được hiểu là cách thức xắp sếp các sự kiện theo tiến trình thời gian bằng sơ đồ. Trong thực tiễn có thể sử dụng sơ đồ thời gian để liệt kê các sự kiện điển hình theo trình tự thời gian nhằm xác định vị trí của sự kiện, hiện tượng trong khoảng thời gian nhất định hoặc để hiểu sự phát triển tổng thể của các sự kiện trong một thời kì hay một quá trình Hình 2.5: Sơ đồ thời gian *Sơ đồ hình ảnh (Image map) Sơ đồ hình ảnh là những hình ảnh, hình minh họa được sử dụng để hỗ trợ trong việc sắp xếp ý tưởng, khái niệm mang tính trừu tượng hoặc để mô hình hóa các hoạt động phức tạp. Hình 2.6: Sơ đồ hình ảnh Cách phân loại sơ đồ trên chỉ mang tính tương đối, dựa vào đặc điểm của sơ đồ thời gian việc thiết kế cần căn cứ vào mục đích, yêu cầu, nhiệm vụ, nội dung kiến thức sao cho quá trình sử dụng đạt hiệu quả và phù hợp với trình độ nhận thức của học sinh. 2.1.3. Đặc điểm của sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT Sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử bao gồm các đặc điểm sau: Tính khách quan và tính chủ quan; Tính khái quát hóa; Tính logic, hệ thống; Tính cơ bản, bản chất; Tính trực quan; Tính chuyển tải thông tin cao; Tính linh hoạt. 9 2.1.4. Ưu điểm của phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Về mặt lí luận:Việc chuyển hóa phương pháp sơ đồ toán học thành phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học sẽ giúp sắp xếp kiến thức trong một bài, một chương, một quá trình thành hệ thống có mối quan hệ chặt chẽ với nhau giúp học sinh hiểu bản chất của các kiến thức đã được sắp xếp dưới dạng sơ đồ. Ngoài ra phương pháp sơ đồ hóa kiến thức còn giúp giáo viên và học sinh sử dụng sơ đồ kiến thức để tổ chức các hoạt động dạy học theo hướng tích cực hóa các hoạt động học tập của học sinh qua đó góp nâng cao hiệu quả bài học. Về mặt thực tiễn, khi sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức để dạy học trước tiên sẽ gây sự chú ý đối với học sinh; Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức giáo viên có thể kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau; Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức có ưu thế trong việc tổ chức các hình thức dạy học phong phú, đa dạng; Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức còn giúp học sinh định hướng phương pháp học tập; Phương pháp sơ đồ hóa kiến thức kết hợp với các kĩ thuật dạy học được mô hình hóa dưới dạng sơ đồ hoạt động sẽ huy động mọi học sinh trong lớp tham gia vào hoạt động học tập dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáo viên. Việc giảng dạy bằng sơ đồ hóa kiến thức, GV và HS không làm mất quá nhiều thời gian vào việc viết, vẽ, xóa trên bảng. 2.1.5.Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường THPT Vấn đề đổi mới giáo dục hiện nay ở nước ta được cụ thể hóa thông qua các Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng, Quốc hội, Chính phủ; Luật giáo dục 2009; Nghị quyết Trung ương 8 - Khóa XI của Đảng về đổi mới căn bản Giáo dục và Đào tạo sau 2015. Vì thế, việc vận dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử sẽ là một trong những biện pháp quan trọng nâng cao chất lượng bộ môn, góp phần làm phong phú hệ thống phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông nhằm thực hiện nhiệm vụ đổi mới phương pháp dạy học ở phổ thông hiện nay của nước ta. 2.1.6. Vai trò, ý nghĩa của sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT Sơ đồ hóa kiến thức là phương tiện trực quan trong dạy học lịch sử; Sơ đồ hóa kiến thức là biện pháp đổi mới phương pháp dạy học lịch sử; Sơ đồ hóa kiến thức vừa đóng vai trò là phương tiện dạy học vừa là một phương pháp dạy học tích cực. Việc sử dụng sơ đồ hóa kiến thức không chỉ có ý nghĩa trên cả ba mặt giáo dưỡng, giáo dục và phát triển mà còn hình thành ở học sinh những năng lực chung, năng lực đặc thù của bộ môn, góp phần vào việc hình thành, phát triển ở các em những phẩm chất năng lực cốt lõi, phù hợp với mục tiêu giáo dục phổ thông 2.2. Cơ sở thực tiễn 2.2.1. Mục đích, địa bàn và đối tượng điều tra khảo sát Mục đích: Tìm hiểu thực trạng việc dạy học lịch sử, việc vận dụng phương pháp sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT; đề xuất những biện pháp sử dụng sơ đồ hóa trong dạy học lịch sử ở trường THPT. Địa bàn: Một số trường THPT ở ba miền Bắc, Trung, Nam. Đối tượng điều tra: Chúng tôi tiến hành điều tra 117 giáo viên dạy môn Lịch sử và 1548 học sinh của 36 lớp thuộc 19 trường THPT trong cả nước. 2.2.2. Nội dung, thời gian tiến hành và phương pháp điều tra khảo sát Nội dung điều tra: Nhận thức của giáo viên và học sinh về bộ môn Lịch sử ở một số trường THPT trong cả nước; Thực tế việc sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến 10 thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT; Quy trình xây dựng và biện pháp sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường THPT; Những khó khăn, khuyến nghị khi sử dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử. Thời gian điều tra được thực hiện trong năm học 2016- 2017, và năm học 2017-2018. Phương pháp điều tra: sử dụng phiếu điều tra; phân tích số liệu thông qua kết quả điều tra; phóng vấn giáo viên và học sinh; dự giờ; hỏi ý kiến chuyên gia. 2.2.3. Đánh giá kết quả điều tra khảo sát Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực tiễn chúng tôi thấy việc vận dụng phương pháp sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức các hoạt động học tập cho học sinh góp phần đổi mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học lịch sử nói riêng ở trường THPT. Chương 3 SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM ( 1919 – 1975) Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 3.1. Vị trí, mục tiêu và nội dung cơ bản của chương trình Lịch sử Việt Nam (1919 – 1975) ở trường THPT Vị trí: Khóa trình lịch sử Việt Nam (1919 -1975) nằm trong chương trình lịch sử lớp 12 ở cấp trung học phổ thông. Chương trình lịch sử lớp 12 bao gồm 2 khóa trình: phần lịch sử thế giới và phần lịch sử Việt Nam dạy trong 52,5 tiết. Phần lịch sử Việt Nam từ năm 1919 đến năm 2000 được dạy tiếp sau phần lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000. Thời kì lịch sử từ 1919 đến 1975 được cấu tạo thành hình 12 bài chiếm 30 tiết không kể 5 tiết ôn tập và tiết kiểm tra. Mục tiêu: căn cứ vào chương trình giáo dục phổ thông môn Lịch sử và căn cứ vào chương trình sách giáo khoa lịch sử lớp 12 THPT, chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ môn Lịch sử của Bộ Giáo dục và Đào tạo quy định, dạy học phần lịch sử Việt Nam từ 1919 đến 1975 cần đạt được những mục tiêu về kiến thức, kĩ năng, thái độ và phát triển cho học sinh các năng lực chung, năng lực đặc thù. 3.2. Nội dung kiến thức cơ bản của lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT cần khai thác để thiết kế sơ đồ kiến thức Lịch sử Việt Nam (1919-2000) theo tài liệu hướng dẫn chuẩn kiến thức, kĩ năng môn Lịch sử 12 được chia thành 5 thời kì: 1919-1930; 1930-1945; 1945-1954; 1954- 1974 và 1975- 2000. Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tóm lược nội dung kiến thức cơ bản từ năm 1919 đến năm 1975. 3.2. Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế và sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Những yêu cầu cơ bản khi thiết kế: Đảm bảo số lượng kiến thức để xây dựng sơ đồ; Thống nhất giữa mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học; Đảm bảo tính khoa học; Phù hợp với trình độ nhận thức, phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo học tập của học sinh; Đảm bảo sự thống nhất các kí hiệu, màu sắc, hình khối được quy ước trên sơ đồ. Những yêu câu khi sử dụng: Phải xác định mục đích sử dụng sơ đồ hóa kiến thức; Phải kết hợp nhuần nhuẫn các phương pháp khi sử dụng sơ đồ hóa kiến thức; Phải đảm bảo các yếu tố về kĩ thuật khi sử dụng sơ đồ hóa kiến thức 3.3. Hướng dẫn thiết kế sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử Quy trình lập sơ đồ kiến thức cho bài học lịch sử ở trường THPT gồm 5 bước 11 được cụ thể hóa qua sơ đồ dưới đây: Hình 3.1: Quy trình thiết kế sơ đồ hóa kiến thức 3.4. Sơ đồ kiến thức trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT Dựa vào nội dung cơ bản của chương trình lịch sử Việt Nam (1919-1975), chúng tôi chỉ tập trung giới thiệu một số dạng sơ đồ hóa kiến thức theo các cách phân loại đã nêu ở chương 2. Hình 3.2: Chuyển biến mới về kinh tế - xã hội ở Việt Nam (1919-1929) Hình 3.3: Nguyên nhân, điều kiện dẫn tới sự xuất hiện phát triển của khuynh hướng vô sản Hình 3.4: Nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954) 12 Hình 3.5: So sánh những điểm giống và khác nhau giữa các hai chiến lược “Chiến tranh cục bộ” (1965- 1968) và “Việt Nam hóa chiến tranh” (1969-1973) của Mĩ ở miền Nam Việt Nam Hình 3.6: Đường lối và nhiệm vụ chiến lược của CMVN do Đảng lãnh đạo Như vậy, dựa vào nội dung kiến thức cơ bản, yêu cầu thiết kế, mục đích sử dụng, mức độ nhận thức của học sinh, dạng sơ đồ chúng tôi tiến hành sơ đồ hóa kiến thức để dạy học lịch sử Việt Nam (1919-1975) ở trường THPT. Hệ thống sơ đồ được thiết kế không chỉ đảm bảo tính logic, khoa học mà còn đảm bảo các tiêu chí về hình thức, kĩ thuật, thẩm mĩ. Đây là cơ sở để chúng tôi đề xuất các biện pháp sử dụng sơ đồ kiến thức trong dạy học, đồng thời là nguồn tư liệu có giá trị để giáo viên, đồng nghiệp và những người quan tâm tham khảo và vận dụng trong quá trình dạy học lịch sử ở trường THPT. Chương 4 VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP SƠ ĐỒ HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM (1919 -1975) Ở TRƯỜNG THPT. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 4.1. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học lịch sử Việt Nam (1919 - 1975) ở trường THPT 4.1.1. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động khởi động Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, việc sử dụng sơ đồ kiến thức để tổ chức hiệu quả hoạt động khởi động cần được thực hiện qua các bước sau: Hình 4.1: Quy trình sử dụng sơ đồ kiến thức để tổ chức hoạt động khởi động 4.1.2. Các biện pháp sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động khởi động * Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức kết hợp với câu hỏi tạo tình huống và bài tập nhận thức. Ví dụ khi dạy bài 22 mục V “Hiệp định Pari năm 1973 về chấm dứt chiến trang, lập lại hòa bình ở Việt Nam”, nhằm giúp học sinh hiểu được nội dung bài học về hoàn cảnh, nội dung, ý 13 nghĩa Hiệp định, tác động của việc kí Hiệp định Pari năm 1973 đến sự phát triển của cách mạng miền Nam. Để kiểm tra kiến thức cũ có liên quan đến bài học mới, vận dụng nguyên tắc DH nêu vấn đề, GV đưa ra bài tập nhận thức kết hợp với sơ đò hình ảnh nhằm tạo hứng thú cho HS trước khi nghiên cứu bài học mới, giáo viên tổ chức hoạt động khởi động như sau: Hình 4.2a: Tổ chức hoạt động khởi động * Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức kết hợp với đố vui lịch sử . Ví dụ khi dạy bài 17 “Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa từ sau ngày 2-9-1945 đến trước ngày 19-12- 1946”. Trong hơn năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng Hòa, cách mạng Việt Nam gặp muôn vàn khó khăn, thử thách như nạn đói, nạn dốt, giặc ngoại xâm, nội phản. Giải quyết những khó khăn trên Đảng và Chính phủ đã có nhiều biện pháp bảo vệ chính quyền non trẻ. Một thương gia giàu có đã đóng góp tiền, vàng của mình để góp phần giải quyết những khó khăn tài chính của nước ta lúc bấy giờ. Ông là ai? Ông đã có những đóng góp gì cho cách mạng nước ta? Các em quan sát sơ đồ dưới đây và hoàn thành yêu cầu sau: Hình 4.2b: Tổ chức hoạt động khởi động Tổng kết trò chơi giáo viên công bố người thắng cuộc và tiếp tục đưa ra sơ đồ với nội dung sau: Hình 4.2c: Sơ đồ hoạt động khám phá nhân vật lịch sử trong trò chơi * Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để định hướng kiến thức cơ bản. Ví dụ khi dạy bài 16 “Phong trào giải phóng dân tộc và tổng khởi nghĩa tháng Tám (1939-1945). Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời”, giáo viên sử dụng sơ đồ hình ảnh để tóm tắt nội dung kiến thức cơ bản theo cấu trúc bài học nhằm định hướng cho học sinh về kiến thức, kĩ năng, thái độ, năng lực, phẩm chất cần đạt qua bài học. Qua đó, giáo viên cũng xác định được nhiệm vụ, lựa chọn phương pháp phù tổ chức học sinh học tập để 14 đạt những mục tiêu trên. Hình 4.2d: Tổ chức hoạt động khởi động 4.2. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để hình thành kiến thức cho học sinh trong DHLSVN (1919 -1975) ở trường THPT 4.2.1. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để hình thành kiến thức cho học sinh Hình 4.3. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để hình thành kiến thức cho học sinh 4.2.2. Các biện pháp sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để hình thành kiến thức cho học sinh *Hướng dẫn học sinh thu thập và xử lý thông tin về sự kiện, hiện tượng lịch sử bằng sơ đồ hóa kiến thức Ví dụ sau khi dạy xong bài 16, mục III “Khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền”, mục tiêu của bài học là làm rõ tại sao Đảng ta đề ra khẩu hiệu “Phá kho thóc, giải quyết nạn đói”. Trước khi học bài mới, giáo viên giao bài tập về nhà yêu cầu học sinh thu thập tài liệu về nạn đói năm 1945 ở Việt Nam. Khi tiến hành nghiên cứu kiến thức trong bài học mới, giáo viên vận dụng kĩ thuật “Khăn trải bàn” chia lớp thành hình 3 nhóm, mỗi nhóm hoàn thành một nhiệm vụ sau: Hình 4.4a: Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức cho học sinh Sau khi các nhóm hoàn thành nhiệm vụ học tập, giáo viên cho học sinh điền các thông tin đã thu thập và xử lí vào sơ đồ sau: Hình 4.4b: Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức cho học sinh 15 *Sơ đồ hóa kiến giúp học sinh tái hiện các sự kiện, hiện tượng lịch sử. Khi dạy xong chương IV “Việt Nam từ năm 1954 đến năm 1975”, nhằm giúp học sinh hiểu được các chiến lược chiến tranh của Mĩ ở Việt Nam, giáo viên sử dụng sơ đồ để tái hiện nhân vật gắn với sự kiện lịch sử cụ thể: sơ đồ kết hợp với ảnh lịch sử để tái hiện các chiến lược chiến tranh của Mĩ đã thực hiện ở Việt Nam qua các đời tổng thống. Qua đó, học sinh sẽ có biểu tượng cụ thể về thời gian và nội dung cơ bản sự kiện lịch sử có gắn với nhân vật lịch sử đó. Hình 4.4c: Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức cho học sinh * Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để phân tích mối quan hệ giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử. Khi dạy bài 12, mục 1 “Chính sách khai thác thuộc địa lần thứ hai của thực dân Pháp”, nhằm tổ chức học sinh lĩnh hội kiến thức về nội dung cuộc khai thác thuộc địa lần thứ 2 của thực dân Pháp cùng những tác động của những chính sách khai thác đến kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục ở Việt Nam. GV sử dụng sơ đồ kiến thức để tổ chức học sinh thực hiện các hoạt động học tập như phân tích sự tác động qua lại giữa các sự kiện, hiện tượng lịch sử nêu trên. Trước tiên, GV ra bài tập tình huống rồi vận dụng kĩ thuật dạy học “Ủng hộ, phản đối” để tổ chức học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập. Sau đó, GV chia lớp thành hai nhóm: nhóm phản đối, nhóm ủng hộ và mỗi nhóm sẽ thực hiện một nhiệm vụ sau: Hình 4.4d: Sơ đồ hoạt động *Hướng dẫn học sinh trình bày báo cáo kết quả học tập lịch sử bằng sơ đồ hóa kiến thức. Ví dụ khi dạy bài 22, mục I, “Chiến đấu chống chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của đế quốc Mĩ ở miền Nam (1965- 1968)”, nhằm giúp học sinh hiểu được chiến lược “Chiến tranh cục bộ” mà Mĩ tiễn hành ở Việt Nam, giáo viên sử dụng sơ đồ để tổ chức hoạt động nhóm, nội dung hoạt động được cụ thể hóa qua sơ đồ sau: 16 Hình 4.4e: Tổ chức hoạt động hình thành kiến thức cho học sinh Giáo viên cho các nhóm báo cáo, giáo viên gọi bất kì thành viên nào của các nhóm lên bảng trình bày lại nội dung kiến thức cơ bản của bài học qua sơ đồ sau: Hình 4.4f: Học sinh báo cáo nội dung kiến thức cơ bản dưới dạng sơ đồ 4.3. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động củng cố, luyện tập cho học sinh trong DHLSVN (1919 - 1975) ở trường THPT 4.3.1. Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức củng cố, luyện tập cho HS Hình 4.5: Quy trình sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức củng cố, luyện tập cho HS 4.3.2. Các biện phá sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để tổ chức hoạt động củng cố, luyện tập Sử dụng sơ đồ để củng cố kiến thức sau mỗi mục: Ví dụ khi dạy xong mục II, bài 13 “Đảng cộng sản Việt Nam ra đời”, giáo củng cố kiến thức cho học sinh bằng cách nêu câu hỏi kết hợp với sơ đồ như sau: Hình 4.6a: Tổ chức hoạt động củng cố kiến thức cho HS Sử dụng sơ đồ để củng cố kiến thức toàn bài: Khi dạy xong bài 15 “Phong trào dân chủ 1936-1939”, giáo viên sử dụng sơ đồ cho sẵn kết hợp với câu hỏi để học sinh hệ thống kiến thức đã học. Nội dung yêu cầu như sau: “Dựa vào sơ đồ dưới đây hãy so sánh chủ trương đấu tranh của Đảng Cộng sản Đông Dương trong giai đoạn 1936- 1939 có gì giống và khác với phong trào cách mạng 1930-1931?” 17 Hình 4.6b: Tổ chức hoạt động củng cố kiến thức cho HS Sử dụng sơ đồ để củng cố kiến thức sau mỗi khóa trình: Ví dụ để khái quát quá trình hoạt động cách mạng của Hồ Chí Minh trong giai đoạn từ 1930 đến 1945 để thấy được vai trò của Người trong công cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước, giáo viên hệ thống hóa các câu hỏi, bài tập theo những nội dung kiến thức có trong sách giáo khoa giúp học sinh nắm được những kiến thức cơ bản. Hình 4.6c: Tổ chức hoạt động củng cố kiến thức cho HS 4. 4. Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập lịch sử của học sinh trong DHLSVN (1919 -1975) ở trường THPT Sử dụng sơ đồ hóa kiến thức trong kiểm tra viết: kiểm tra viết kết hợp kĩ thuật dạy học “Bản đồ khái n

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdftom_tat_luan_an_phuong_phap_so_do_hoa_kien_thuc_trong_day_ho.pdf
Tài liệu liên quan