Tóm tắt Luận án Chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam - Lê Thị Thúy Nga

Đánh giá kết quả nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

1.2.1.1 Những vấn đề lý luận về chủ thể buộc tội

Trong các công trình đã công bố, nhiều vấn đề lý luận liên quan tới

CTBT như chức năng tố tụng, mô hình tố tụng, các nguyên tắc cơ bản trong

TTHS đã được nghiên cứu một cách sâu sắc, là nền tảng vững chắc cho việc

tiếp tục nghiên cứu về CTBT trong luận án. Tuy nhiên, phần lớn các công

trình không nghiên cứu trực diện về CTBT mà thông qua các nghiên cứu về

mô hình tố tụng, tranh tụng trong TTHS, chủ thể THTT Các nghiên cứu

mới đặt vấn đề bước đầu mà chưa làm rõ cơ sở lý luận của việc phân chia

các chủ thể TTHS theo các chức năng cơ bản của TTHS. Vấn đề phạm vi

CTBT trong TTHS Việt Nam còn nhiều quan điểm khác nhau. Vai trò của

mỗi CTBT trong việc thực hiện CNBT chưa được đề cập trong các công

trình đã công bố.

1.2.1.2. Thực trạng chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam

Phần lớn các nghiên cứu đều thống nhất đánh giá quy định về chủ

thể TTHS trong BLTTHS có một số hạn chế như địa vị pháp lý của các chủ

thể này còn nhiều bất cập, có sự chồng lấn giữa các chức năng và không đảm

bảo bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội.

Về thực tiễn hoạt động của các CTBT, thông qua các số liệu thống

kê, các tác giả đã đánh giá bên cạnh những ưu điểm thì hoạt động của8

CQĐT, cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, VKS còn

nhiều hạn chế, bất cập; vai trò buộc tội của người bị hại còn khá mờ nhạt.

1.2.1.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của chủ thể buộc tội

trong TTHS Việt Nam

Các giải pháp được đề cập trong những công trình nghiên cứu đã

công bố có những điểm phù hợp với giải pháp mà NCS dự định đề xuất. Tuy

nhiên, do phần lớn các nghiên cứu đều được thực hiện trước khi ban hành

BLTTHS năm 2015 nên một số điểm không còn phù hợp; một số giải pháp

mà các công trình đã công bố chưa phân tích sâu sắc từ góc độ CTBT mà

phân tích từ góc độ là chủ thể THTT theo quy định của luật thực định nên

cần được phân tích, luận giải sâu sắc hơn.

pdf27 trang | Chia sẻ: trungkhoi17 | Lượt xem: 398 | Lượt tải: 0download
Bạn đang xem trước 20 trang tài liệu Tóm tắt Luận án Chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam - Lê Thị Thúy Nga, để xem tài liệu hoàn chỉnh bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
g trình không nghiên cứu trực diện về CTBT mà thông qua các nghiên cứu về mô hình tố tụng, tranh tụng trong TTHS, chủ thể THTTCác nghiên cứu mới đặt vấn đề bước đầu mà chưa làm rõ cơ sở lý luận của việc phân chia các chủ thể TTHS theo các chức năng cơ bản của TTHS. Vấn đề phạm vi CTBT trong TTHS Việt Nam còn nhiều quan điểm khác nhau. Vai trò của mỗi CTBT trong việc thực hiện CNBT chưa được đề cập trong các công trình đã công bố. 1.2.1.2. Thực trạng chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam Phần lớn các nghiên cứu đều thống nhất đánh giá quy định về chủ thể TTHS trong BLTTHS có một số hạn chế như địa vị pháp lý của các chủ thể này còn nhiều bất cập, có sự chồng lấn giữa các chức năng và không đảm bảo bình đẳng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội. Về thực tiễn hoạt động của các CTBT, thông qua các số liệu thống kê, các tác giả đã đánh giá bên cạnh những ưu điểm thì hoạt động của 8 CQĐT, cơ quan được giao tiến hành một số hoạt động điều tra, VKS còn nhiều hạn chế, bất cập; vai trò buộc tội của người bị hại còn khá mờ nhạt. 1.2.1.3. Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của chủ thể buộc tội trong TTHS Việt Nam Các giải pháp được đề cập trong những công trình nghiên cứu đã công bố có những điểm phù hợp với giải pháp mà NCS dự định đề xuất. Tuy nhiên, do phần lớn các nghiên cứu đều được thực hiện trước khi ban hành BLTTHS năm 2015 nên một số điểm không còn phù hợp; một số giải pháp mà các công trình đã công bố chưa phân tích sâu sắc từ góc độ CTBT mà phân tích từ góc độ là chủ thể THTT theo quy định của luật thực định nên cần được phân tích, luận giải sâu sắc hơn. 1.2.3. Những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu 1.2.3.1 Lý luận về chủ thể buộc tội Kế thừa các kết quả nghiên cứu đã có, NCS dự định xây dựng khái niệm CTBT, đặc điểm của CTBT, cơ sở xuất hiện CTBT trong TTHS, xác định phạm vi CTBT và vai trò của mỗi CTBT trong TTHS Việt Nam. 1.2.3.2. Thực trạng chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam Kế thừa một cách có chọn lọc những kết quả nghiên cứu đã công bố, luận án làm rõ hơn các nội dung sau: - Quy định về CTBT trong pháp luật TTHS Việt Nam qua các thời kỳ; đánh giá xu hướng phát triển, những hạn chế bất cập trong quy định pháp luật về CTBT; - Thực tiễn hoạt động của các CTBT trong TTHS Việt Nam giai đoạn từ năm 2008 đến năm 2018 theo hướng chỉ rõ những kết quả, hạn chế và nguyên nhân của những kết quả, hạn chế đó. 1.2.3.3 Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động của các chủ thể buộc tội trong TTHS Việt Nam Luận án sẽ tiếp tục nghiên cứu và đề xuất các giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các chủ thể buộc tội trong TTHS Việt Nam với các nhóm giải pháp: Hoàn thiện pháp luật về CTBT; Kiện toàn, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ thuộc VKS, CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra; nâng cao hiểu biết pháp luật cho bị hại, người đại diện hợp pháp của bị hại; Nâng cao hiệu quả hoạt động giám sát, phản biện xã hội đối với việc thực hiện chức năng buộc tội; Đầu tư nguồn lực vật chất cho hoạt động của CQĐT, VKS, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra 1.3. Cơ sở lý thuyết, giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu 1.3.1. Cơ sở lý thuyết của luận án Cơ sở lý thuyết trực tiếp của luận án là lý thuyết về chức năng tố tụng mà bản chất là thừa nhận sự tồn tại khách quan của các xu hướng lợi ích khác 9 nhau của các chủ thể tham gia TTHS. Bên cạnh đó, lý thuyết về quan hệ pháp luật, lý thuyết về nguyên tắc tổ chức bộ máy nhà nước và lý thuyết về các mô hình cơ quan công tố cũng là nền tảng, cơ sở lý thuyết nghiên cứu của luận án. 1.3.2. Giả thuyết nghiên cứu Luận án cần phải chứng minh tính đúng đắn của một số giả thuyết sau đây: - Việc phân định các chủ thể tố tụng theo chức năng tố tụng trong đó có việc xác định rõ các CTBT có cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn và là yêu cầu thiết yếu để thực hiện nguyên tắc tranh tụng; - Luật TTHS Việt Nam chưa phân định các chủ thế TTHS theo chức năng tố tụng; các quy định của BLTTHS liên quan đến CTBT có những điểm chưa phù hợp cần được tiếp tục sửa đổi, hoàn thiện. - Hoàn thiện các quy định của BLTTHS về CTBT cũng như đề xuất các giải pháp khác nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các CTBT là cần thiết qua đó có thể hạn chế được những bất cập, thiếu sót trong việc thực hiện CNBT nói riêng và trong hoạt động TTHS nói chung. 1.3.3. Câu hỏi nghiên cứu Luận án đặt ra và sẽ giải quyết các câu hỏi nghiên cứu sau đây: - Chủ thể buộc tội được hiểu như thế nào? Có những đặc điểm gì? - Cơ sở để xác định CTBT trong TTHS là gì? - Các CTBT trong TTHS Việt Nam gồm những chủ thể nào? Vai trò của mỗi CTBT trong việc thực hiện CNBT ra sao? - Đánh giá như thế nào thực trạng CTBT trong TTHS Việt Nam bao gồm thực trạng quy định pháp luật và thực tiễn hoạt động của các CTBT? - Các giải pháp nào để để nâng cao hiệu quả hoạt động của các CTBT trong TTHS Việt Nam? Kết luận chương 1 Trong các công trình khoa học đã công bố ở trong và ngoài nước, do bị giới hạn về phạm vi nghiên cứu cũng như cấp độ nghiên cứu nên vấn đề về CTBT chưa được đề cập một cách trực diện, đầy đủ, có hệ thống. Luận án kế thừa những kết quả nghiên cứu đã có, tiếp tục nghiên cứu sâu sắc và toàn diện hơn để có được những luận giải đầy đủ cả về lý luận và thực tiễn vấn đề từ đó đề xuất các giải pháp hoàn thiện các quy định pháp luật về CTBT trong TTHS Việt Nam. Phù hợp với mục tiêu nghiên cứu của luận án, NCS đã xác định cơ sở lý thuyết nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và các câu hỏi nghiên cứu. Đây sẽ là định hướng cho quá trình nghiên cứu đề tài của NCS. 10 Chương 2 LÝ LUẬN VỀ CHỦ THỂ BUỘC TỘI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2.1. Khái niệm, đặc điểm, cơ sở xuất hiện chủ thể buộc tôi trong tố tụng hình sự 2.1.1. Khái niệm chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự 2.1.1.1. Khái niệm chủ thể tố tụng hình sự Cách tiếp cận chủ thể TTHS theo chức năng tố tụng tỏ ra có ưu thế trong mục tiêu tìm kiếm mối liên hệ giữa việc thực hiện các chức năng cơ bản trong TTHS với việc phân chia chủ thể TTHS và xác định địa vị pháp lý của các chủ thể TTHS. Theo cách tiếp cận chức năng, có thể định nghĩa chủ thể TTHS là các cá nhân, tổ chức tham gia vào quan hệ pháp luật TTHS, có địa vị pháp lý khác nhau, có quyền và ngh a vụ khác nhau nh m thực hiện các chức năng của TTHS. 2.1.1.2. Khái niệm buộc tội trong tố tụng hình sự Khái niệm buộc tội đang được tiếp cận từ hai góc độ: ở góc độ hẹp là những hành vi buộc tội cụ thể của các CTBT; ở góc độ rộng là tổng thể các hoạt động có cùng định hướng buộc tội của một nhóm chủ thể trong TTHS - ở góc độ này khái niệm buộc tội đồng nghĩa với CNBT - một dạng hoạt động TTHS có cùng định hướng. Việc tiếp cận khái niệm buộc tội ở góc độ rộng (CNBT) là cách tiếp cận phù hợp để làm rõ các nội dung liên quan đến CTBT trong TTHS. Trên cơ sở nghiên cứu các quan điểm khác nhau về buộc tội, phân định buộc tội với truy cứu trách nhiệm hình sự và công tố, NCS xác định một số vấn đề cơ bản liên quan tới buộc tội với tư cách là một chức năng cơ bản trong TTHS bao gồm: (i) nội dung của CNBT; (ii) thời điểm bắt đầu và kết thúc của CNBT;(iii) mục đích của CNBT. Trên cơ sở các khái niệm liên quan, NCS đưa ra khái niệm về CTBT trong TTHS như sau: Chủ thể buộc tội là chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật TTHS nh m đưa ra cáo buộc về TNHS đối với người bị buộc tội và chứng minh tính có căn cứ, hợp pháp của cáo buộc đó góp phần thực hiện nhiệm vụ chung của TTHS. 2.1.2. Đặc điểm của chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Chủ thể buộc tội có một số đặc điểm như sau: Thứ nhất, CTBT chỉ tồn tại trong TTHS. Thứ hai, phạm vi CTBT có sự khác biệt giữa các mô hình tố tụng. Thứ ba, mỗi CTBT khi thực hiện CNBT trong TTHS có thể có mức độ và cách thức tham gia khác nhau. 11 Thứ tư, mỗi CTBT có địa vị pháp lý cơ bản giống nhau, nhưng cũng có những điểm khác nhau tùy thuộc vào mô hình tố tụng, mức độ và cách thức tham gia thực hiện CNBT của mỗi chủ thể. Thứ năm, trong mối quan hệ với các nhóm chủ thể TTHS khác, CTBT có vai trò đối tụng với chủ thể thực hiện chức năng bào chữa, vai trò chế ước với Tòa án. 2.1.3. Cơ sở xuất hiện chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự 2.1.3.1. Nhu cầu bảo vệ các lợi ích bị hành vi phạm tội xâm hại và bảo đảm các nguyên tắc cơ bản trong TTHS Chính vì sự xuất hiện của hành vi phạm tội mà cần có quy trình TTHS để xử lý vụ án hình sự. Trong quy trình TTHS đó, CTBT tất yếu xuất hiện vì nhu cầu bảo vệ trật tự pháp luật, bảo vệ lợi ích của xã hội, cá nhân, tổ chức đã bị tội phạm xâm hại. Lợi ích pháp lý mà các chủ thể theo đuổi, định hướng cho hoạt động của chúng trong TTHS chính là căn cứ xác định chức năng cơ bản của TTHS cũng như căn cứ để xác định tư cách, địa vị tố tụng của chủ thể đó. Bản chất của hoạt động TTHS với sự vận hành của các chức năng cơ bản như nêu trên cũng là cơ sở khách quan của các nguyên tắc cơ bản trong TTHS. Sự tồn tại khách quan của nguyên tắc tranh tụng, nguyên tắc suy đoán vô tộivà nhu cầu bảo đảm các nguyên tắc này trong TTHS là một trong các cơ sở để xác định địa vị pháp lý của CTBT trong TTHS. 2.1.3.2. Mối quan hệ giữa tự do cá nhân và nhà nước, giữa lợi ích riêng của cá nhân và lợi ích chung của nhà nước, xã hội Mối quan hệ giữa tự do cá nhân và nhà nước, giữa lợi ích riêng của cá nhân và lợi ích chung của nhà nước, xã hội là cơ sở để xác định phạm vi các CTBT và sự xuất hiện phổ biến của CTBT nhân danh nhà nước, vì lợi ích chung của xã hội trong tất cả các mô hình TTHS hiện đại. Nhìn lại lịch sử TTHS có thể thấy mối quan hệ giữa nhà nước và cá nhân, trách nhiệm của nhà nước trước xã hội và sự cân bằng giữa tự do cá nhân và lợi ích của nhà nước là yếu tố quan trọng để xác định các CTBT trong TTHS. 2.1.3.3. Nhu cầu bảo đảm quyền con người trong tố tụng hình sự Các quyền con người trong TTHS đã được thừa nhận rộng rãi và trở thành những giá trị chung của toàn nhân loại. Bảo đảm quyền con người trong TTHS không thể tách rời vai trò của CTBT đặc biệt là chủ thể thay mặt nhà nước thực hiện việc buộc tội. Nhu cầu bảo đảm quyền con người là một trong những cơ sở quan trọng để nhà nước xem xét quy định chức năng, nhiệm vụ, nguyên tắc tổ chức và hoạt động của cơ quan nhà nước được giao nhiệm vụ thực hiện việc buộc tội trong TTHS. 2.2. Phạm vi chủ thể buộc tội và vai trò của mỗi chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 2.2.1. Phạm vi chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 12 Từ định hướng hoạt động của các chủ thể trong TTHS, các quyền và nghĩa vụ, trách nhiệm của các chủ thể, có thể xác định phạm vi các CTBT trong TTHS Việt Nam gồm: CQĐT, Cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, VKS, bị hại và người đại diện hợp pháp, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại trong một số trường hợp. Trong đó, CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, VKS thực hiện CNBT thông qua hoạt động của những "người có thẩm quyền THTT" thuộc các cơ quan này bao gồm: người THTT thuộc CQĐT (Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT, ĐTV, Cán bộ điều tra); người THTT thuộc VKS (Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKS, KSV, Kiểm tra viên); người được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra thuộc các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. 2.2.2. Vai trò của mỗi chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam Vai trò của mỗi CTBT trong việc thực hiện CNBT như sau: - CQĐT thực hiện việc buộc tội trong giai đoạn điều tra với sự chỉ đạo, giám sát của VKS. Đối với cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành hoạt động điều tra, vai trò thực hiện CNBT có nét chung với CQĐT (thực hiện CNBT trong giai đoạn điều tra, chịu sự chỉ đạo của VKS) nhưng phạm vi hạn chế hơn. - VKS là chủ thể trung tâm thực hiện CNBT. VKS thực hiện việc buộc tội trong toàn bộ quá trình giải quyết vụ án hình sự, quyền quyết định việc buộc tội thuộc về VKS, quan điểm buộc tội của VKS là cơ sở để xác định thẩm quyền, giới hạn xét xử của Tòa án. - Bị hại (người bị hại), người đại diện hợp pháp và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại (người bị hại) trong một số trường hợp thực hiện việc buộc tội với tính chất là quyền mà không phải nghĩa vụ. Đây là nhóm CTBT hạn chế thể hiện ở một số điểm: chỉ xuất hiện trong những vụ án có bị hại; việc buộc tội mang tính chất hỗ trợ cho buộc tội công tố. Kết luận chương 2 Tiếp cận chủ thể tố tụng theo chức năng tố tụng là cách tiếp cận hợp lý. Chủ thể buộc tội là chủ thể tham gia vào quan hệ pháp luật TTHS nhằm đưa ra cáo buộc về TNHS đối với người bị buộc tội và chứng minh tính có căn cứ, hợp pháp của cáo buộc đó góp phần thực hiện nhiệm vụ chung của TTHS. Cơ sở lý luận để xác định CTBT trong TTHS là nhu cầu khách quan về việc bảo vệ các lợi ích bị hành vi phạm tội xâm hại, bảo đảm các nguyên tắc cơ bản trong TTHS; vị trí vai trò của Nhà nước trong xã hội, mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân và nhu cầu bảo đảm quyền con người trong TTHS. 13 Trong TTHS Việt Nam, trên cơ sở địa vị pháp lý của các chủ thể có thể xác định CTBT bao gồm: CQĐT, các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra (trong một số trường hợp), VKS và bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của bị hại, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị hại. Mỗi chủ thể này có vai trò riêng với mức độ, cách thức thực hiện CNBT khác nhau trong đó VKS là chủ thể giữ vai trò trung tâm, quyết định trong việc thực hiện CNBT. Chương 3 THỰC TRẠNG CHỦ THỂ BUỘC TỘI TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM 3.1. Thực trạng quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chủ thể buộc tội 3.1.1. Khái quát quá trình phát triển quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về chủ thể buộc tội 3.1.1.1. Quy định về phân loại chủ thể tố tụng hình sự Trong các quy định pháp luật TTHS Việt Nam từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLTTHS năm 2015 đều không phân loại chủ thể TTHS theo các chức năng cơ bản trong TTHS mà phân chia theo vị thế tố tụng, theo tính chất chủ thể đó có đại diện cho quyền lực công hay không. Vì vậy, khái niệm CTBT không được đề cập tới trong pháp luật thực định mà chủ yếu được xác định trên cơ sở định hướng hoạt động của mỗi chủ thể trong quá trình giải quyết vụ án thông qua quy định và thực tiễn thực hiện quy định về địa vị pháp lý của chủ thể đó. 3.1.1.2. Quy định về một số nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hình sự liên quan đến chủ thể buộc tội Liên quan tới CTBT trong TTHS có một số nguyên tắc như nguyên tắc không ai bị coi là có tội khi chưa bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật, nguyên tắc xác định sự thật vụ án, nguyên tắc trách nhiệm khởi tố và xử lý vụ án hình sự. Từ góc độ phân định rành mạch các chức năng tố tụng, nội dung các nguyên tắc này còn một số hạn chế, thể hiện sự chồng chéo giữa CNBT và chức năng xét xử; Tòa án, chủ thể thực hiện chức năng xét xử, cần ở vị trí là người trọng tài khách quan thì lại có những trách nhiệm, nghĩa vụ thuộc về nội dung của CNBT như trách nhiệm xác định sự thật vụ án, trách nhiệm khởi tố vụ án. 3.1.1.3 Quy định về địa vị pháp lý của các chủ thể buộc tội * Quy định về cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và người THTT thuộc các cơ quan này Quy định về CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số 14 hoạt động điều tra trong giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi ban hành BLTTHS năm 2015 đã trải qua quá trình sửa đổi, bổ sung theo hướng ngày một rõ ràng, cụ thể, phù hợp hơn với đòi hỏi của thực tiễn. Vai trò buộc tội của CQĐT được thể hiện rõ nét qua các quy định về thẩm quyền của CQĐT, Thủ trưởng CQĐT, ĐTV. Tuy nhiên, cho đến BLTTHS năm 2003, quy định về CQĐT vẫn còn một số hạn chế như: - Việc phân định nhiệm vụ, quyền hạn giữa những người THTT thuộc CQĐT chưa rõ ràng, hầu như tất cả các thẩm quyền đều thuộc về Thủ trưởng CQĐT; đối với Phó thủ trưởng CQĐT, mặc dù là một chức danh tố tụng quan trọng nhưng lại không có điều luật riêng quy định về quyền hạn và trách nhiệm; - Quy định về nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của ĐTV chưa tạo được sự chủ động của ĐTV trong việc thực thi nhiệm vụ. - Các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra không được quy định là cơ quan THTT, phần lớn các quy định liên quan đến các hoạt động tố tụng trong giai đoạn điều tra chưa đề cập đến nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra. * Quy định về Viện kiểm sát (Viện công tố) và người THTT thuộc Viện kiểm sát (Viện công tố) Cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của VKS có sự thay đổi trong quá trình lịch sử. Bên cạnh chức năng thực hành quyền công tố, VKS có chức năng kiểm sát chung (giai đoạn trước khi ban hành BLTTHS 2003) hoặc kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp (theo quy định của Luật tổ chức VKSND năm 2002). Quy định của BLTTHS năm 2003 về VKS đã cơ bản phù hợp với vị trí trung tâm của VKS trong việc thực hiện CNBT. Tuy nhiên, quy định về thực hành quyền công tố của VKS trong giai đoạn điều tra còn một số điểm hạn chế. * Quy định về người bị hại (bị hại) Trước năm 1974, quy định về người bị hại được thể hiện rải rác trong một số văn bản pháp luật. Những quy định về người bị hại trong TTHS Việt Nam lần đầu tiên được thể hiện trong Thông tư số 16-TATC ngày 27/9/1974 của TANDTC hướng dẫn về trình tự tố tụng sơ thẩm về hình sự. Trong BLTTHS năm 1988 và BLTTHS năm 2003, địa vị pháp lý của người bị hại đã được quy định rõ ràng, cụ thể hơn. Tuy nhiên, từ góc độ là một CTBT, vai trò của người bị hại còn khá mờ nhạt chủ yếu tập trung vào một số quyền của người bị hại trong các vụ án được khởi tố theo yêu cầu của người bị hại. 3.1.1.4. Một số quy định khác liên quan đến chủ thể buộc tội Một số quy định của pháp luật TTHS về mối quan hệ giữa VKS với 15 Tòa án cũng cho thấy vị trí của CTBT, việc xử lý mối quan hệ giữa các chức năng cơ bản trong TTHS Việt Nam. Các quy định này còn những điểm hạn chế, không thể hiện được sự tách bạch và mối quan hệ giữa các chức năng cơ bản trong TTHS. Qua việc nghiên cứu lịch sử các quy định về CTBT trong TTHS Việt Nam có thể rút ra một số kết luận như sau: - Pháp luật TTHS Việt Nam chưa phân loại các chủ thể TTHS theo chức năng tố tụng mà phân loại theo vị thế tố tụng với tiêu chí là các chủ thể có đại diện cho quyền lực công hay không; - Nội dung và mối quan hệ giữa các chức năng cơ bản trong TTHS đã được xem xét ở mức độ nhất định trong các quy định về các nguyên tắc cơ bản trong TTHS, địa vị pháp lý của CQĐT, cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện một số hoạt động điều tra, VKS, bị hại và mối quan hệ giữa VKS với Tòa án trong quá trình giải quyết vụ án. Qua từng thời kỳ, các quy định này đã được hoàn thiện một bước trên cơ sở nhận thức rõ hơn về CNBT và các CTBT trong TTHS. - Nhiều quy định pháp luật TTHS chưa phù hợp với yêu cầu phân định rành mạch giữa các chức năng cơ bản trong TTHS, chưa xử lý một cách hợp lý mối quan hệ giữa hai chủ thể cùng thực hiện CNBT là CQĐT và VKS cũng như mối quan hệ giữa VKS với Tòa án. 3.1.2. Quy định pháp luật hiện hành về chủ thể buộc tội 3.1.2.1. Quy định về phân loại chủ thể tố tụng hình sự BLTTHS chưa phân loại các chủ thể TTHS theo chức năng tố tụng mà các chủ thể đó thực hiện. Tiêu chí phân loại các chủ thể TTHS theo BLTTHS năm 2015 vẫn chưa cho thấy sự khác nhau về mục đích và định hướng tham gia tố tụng của các chủ thể thuộc các bên khác nhau khi tham gia tranh tụng, chưa phân định rạch ròi giữa các chức năng cơ bản trong TTHS. 3.1.2.2. Quy định về một số nguyên tắc cơ bản trong tố tụng hình sự liên quan đến chủ thể buộc tội So với BLTTHS năm 2003, chế định những nguyên tắc cơ bản trong BLTTHS năm 2015 đã được hoàn thiện đáng kể đặc biệt là các nguyên tắc liên quan tới việc phân định các chức năng trong TTHS, xác định vị trí, mối quan hệ giữa các chủ thể TTHS trong đó có CTBT. Tuy nhiên, việc tiếp tục quy định trách nhiệm của Tòa án trong việc chứng minh tội phạm, cho phép Tòa án đươc khởi tố vụ án là chưa hợp lý, có sự chồng chéo giữa CNBT và chức năng xét xử trong TTHS. 3.1.2.3. Quy định về địa vị pháp lý của chủ thể buộc tội * Quy định về cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra và người THTT trong các cơ quan này 16 - Quy định về CQĐT và người THTT thuộc CQĐT Qua các quy định về CQĐT, người THTT trong CQĐT và thủ tục khởi tố, điều tra vụ án hình sự của BLTTHS năm 2015, có thể đưa ra một số nhận xét như sau: Thứ nhất, các nhiệm vụ, quyền hạn mà BLTTHS quy định cho Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng CQĐT, ĐTV đã được phân định khá phù hợp với việc thực hiện CNBT trong TTHS; nhiều quy định liên quan tới hoạt động của CQĐT đã thể hiện xu hướng đổi mới, bảo đảm tính hợp pháp, minh bạch của hoạt động điều tra. Thứ hai, nhiệm vụ và quyền hạn của Phó thủ trưởng CQĐT chưa được quy định riêng, chưa phù hợp với thực tế. Thứ ba, nhiệm vụ, quyền hạn của ĐTV còn khá hạn chế. - Quy định về cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra Quy định về cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trong BLTTHS 2015 đã khắc phục tương đối toàn diện những hạn chế, vướng mắc của BLTTH năm 2003. Tuy nhiên, phạm vi cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra có phần chưa phù hợp với tình hình tội phạm trong một số lĩnh vực mới. * Quy định về Viện kiểm sát và người THTT thuộc Viện kiểm sát Qua các quy định về VKS và người THTT thuộc VKS trong BLTTHS năm 2015, có thể rút ra một số nhận xét như sau: Thứ nhất, Luật TTHS nước ta chưa phân định rõ VKS là CTBT mà vẫn quy định VKS là cơ quan THTT và quy định về những người THTT thuộc VKS như Viện trưởng, Phó Viện trưởng VKS, KSV, Kiểm tra viên. Theo đó, việc xác định VKS là CTBT chủ yếu căn cứ vào các nhiệm vụ, quyền hạn mà BTTHS quy định đối với VKS và những người THTT thuộc VKS phù hợp với nội dung của CNBT. Thứ hai, bên cạnh CNBT nhân danh nhà nước, VKS còn có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Từ yêu cầu xác định, phân loại các chủ thể TTHS theo chức năng tố tụng, vấn đề có nên quy định VKS có chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật hay không, đặc biệt là đối với kiểm sát xét xử cần được xem xét thấu đáo. Thứ ba, về tổng thể, BLTTHS năm 2015 đã tạo cho VKS, những người THTT thuộc VKS một hành lang pháp lý tương đối thông suốt, thuận lợi để thực hiện các hoạt động thuộc CNBT trong tất cả các giai đoạn tố tụng từ khởi tố, điều tra, truy tố đến xét xử. Thứ tư, các quy định về VKS trong BLTTHS năm 2015 còn một số điểm hạn chế, đặc biệt là ở giai đoạn xét xử. Cụ thể, quy định về trình tự, thủ tục tại phiên tòa chưa phù hợp, vai trò xét hỏi để buộc tội của KSV còn mờ nhạt. 17 Thứ năm, quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của Phó Viện trưởng, KSV còn một số điểm hạn chế. * Quy định về bị hại Qua các quy định của BLTTHS năm 2015 về bị hại, có thể đưa ra một số nhận xét như sau: Thứ nhất, vai trò buộc tội của bị hại chưa được ghi nhận chính thức trong TTHS Việt Nam. Mặc dù vậy, BLTTHS hiện hành đã ghi nhận và bảo đảm một số quyền nhất định của bị hại mà theo đó khi thực hiện các quyền này đã phần nào thể hiện được vai trò buộc tội của bị hại. Thứ hai, so với quy định của BLTTHS năm 2003, quy định về bị hại, quyền của bị hại trong BLTTHS năm 2015 có nhiều điểm tiến bộ, phù hợp với thực tiễn, giúp bị hại bảo vệ tốt các quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Thứ ba, một số quy định liên quan đến việc khởi tố vụ án theo yêu cầu của bị hại còn bất cập. Thứ tư, một số quy định về quyền của bị hại tại phiên tòa chưa phù hợp với vai trò là CTBT của bị hại. 3.1.2.4 Một số quy định khác liên quan đến chủ thể buộc tội - Quy định cụ thể, chính xác hơn các trường hợp Tòa án trả hồ sơ điều tra bổ sung nhưng vẫn xác định Tòa án được trả hồ sơ điều tra bổ sung khi hồ sơ thiếu chứng cứ để chứng minh các vấn đề cần chứng minh trong vụ án mà không bổ sung được tại phiên tòa; khi để lọt người, lọt tội. - Quy định về giới hạn xét xử theo Điều 298 BLTTHS năm 2015 cho phép Tòa án có quyền xét xử bị cáo về tội danh nặng hơn tội danh mà VKS đã truy tố. Quy định này đặt ra nhiều băn khoăn từ góc độ xử lý mối quan hệ giữa CNBT và chức năng xét xử, bảo đảm quyền bào chữa, bảo đảm nguyên tắc nhân đạo và nguyên tắc tranh tụng trong TTHS. - Với trường hợp KSV rút một phần hoặc toàn bộ quyết định truy tố tại phiên tòa, BLTTHS năm 2015 vẫn quy định không hợp lý khi VKS đã rút quyết định truy tố (nghĩa là CNBT được kết thúc) mà Tòa án vẫn tiếp tục xét xử. 3.2. Thực tiễn hoạt động của các chủ thể buộc tội trong tố tụng hình sự Việt Nam 3.2.1. Thực tiễn hoạt động bu

Các file đính kèm theo tài liệu này:

  • pdftom_tat_luan_an_chu_the_buoc_toi_trong_to_tung_hinh_su_viet.pdf
Tài liệu liên quan